ମହାଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପର୍ୱଗୁଡିକ ସମ୍ପର୍କରେ ବ୍ୟାସ ମହାସୟ ତାଙ୍କ ମହାନ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବିବରଣା କରିଛନ୍ତି । ପ୍ରଥମେ ମୌସଳ ପର୍ୱର ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି, ତାପରେ ଭୟାନକ ଏବଂ ଅତି ଭୀଷଣ ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକ ପର୍ୱ ଏବଂ ତାହା ପରେ ସ୍ଵର୍ଗାରୋହଣିକ ପର୍ୱ । ଏହା ପରେ ହରିବଂଶ ପର୍ୱ ଆସେ, ଯାହାକୁ ପୁରାଣ ଅନୁପୂରକ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ । ଏହି ପର୍ୱରେ ବିଷ୍ଣୁ ପର୍ୱ, ଶିଶୁ ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କୌତୁକ ଏବଂ କଂସଙ୍କ ବଧ ବିବରଣା ମଧ୍ୟ ଅଛି । ଭବିଷ୍ୟ ପର୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁପୂରକ ପର୍ୱ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଏହି ଭାଗ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ । ଏଭଳି ଶତ ପର୍ୱଗୁଡିକୁ ବ୍ୟାସ ମହାସୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି । ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ରୋମହର୍ଷଣ ନାମକ ସୂତପୁତ୍ର ଏହି ଅଠାର ପର୍ୱଗୁଡିକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ପଠିଥିଲେ । ଏଠାରେ ଭାରତର ସାରାଂଶ, ପର୍ୱଗୁଡିକର ସଂଗ୍ରହ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଉଛି—ପୌଷ୍ୟ, ପୌଲୋମ, ଆସ୍ତୀକ, ଆଦି, ଆଂଶାବତାରଣ ପର୍ୱ । ଏଠାରେ ଉଦ୍ଭବ, ଲକ୍କର ଘର ଦହନ, ହିଡିମ୍ବ ଓ ବକାଙ୍କ ବଧ, ଚିତ୍ରରଥ ଏପିସୋଡ୍ ଏବଂ ପାଞ୍ଚାଳୀଙ୍କ ସ୍ଵୟଂବର ବିବରଣା ଅଛି । ଯୁଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ବିଜୟ ପରେ ବୈବାହିକ ପର୍ୱ ଆସେ, ବିଦୁରଙ୍କ ଆଗମନ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଅଧିଗ୍ରହଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଅବସନ, ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଅପହରଣ, ନିଃଶ୍ଚୟ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧିକାର, ଖାଣ୍ଡବ ଦହନ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି । ପୌଲୋମ ପର୍ୱରେ ଭୃଗୁ ବଂଶର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣା ଅଛି, ଆସ୍ତୀକ ପର୍ୱରେ ସର୍ପ ଓ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି । ଏଠି ଦୁଧ ମହାସାଗର ମନ୍ଥନ, ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବାସ ଜନ୍ମ ଓ ପାରିକ୍ଷିତଙ୍କ ନାଗ ଯଜ୍ଞ ବିବରଣା ଅଛି । ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଭାରତ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅଟୁଟ ଅଛି । ସମ୍ଭବ ପର୍ୱରେ ରାଜାମାନେ କେମିତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ ତାହା ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୀରମାନେ ଓ ଦ୍ୱୈପାୟନ ଋଷିଙ୍କ ବିଷୟରେ, ଦେବମାନେ କିପରି ଭୂମିରେ ଅବତରିଲେ ଏହା ମଧ୍ୟ ବିବରଣା ହେଉଛି । ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ବଳବାନ୍ ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ସର୍ପ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ କଣ୍ବ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ ତାହା ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି । ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ଓ ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ଭାରତ ନାମକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାହାର ନାମ ଏହି ଭୂବନରେ ଭାରତ ବଂଶ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା । ଏଠି ଭାଗୀରଥୀରେ ମହାନ ଆତ୍ମା ବସୁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ଘରେ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ଏବଂ ପରେ ସ୍ଵର୍ଗ ଗମନ ବିବରଣା ଅଛି । ଏଠି ଶକ୍ତିର ଅଂଶଗତ ଏକତ୍ରିକରଣ ଓ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଜନ୍ମ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି । ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ ଓ ଏକାନ୍ତିକ ନିଷ୍ଟାର ବ୍ରତ ଅଛି । ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପାଳନ, ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା, ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦଙ୍କ ବଧ ପରେ ତାଙ୍କ ଭାଉଁ ରକ୍ଷା ବିବରଣା ଅଛି । ଏଠି ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ, ଏବଂ ଆନି-ମଣ୍ଡବ୍ୟଙ୍କ ଶାପରୁ ମାନବମାନେ ଧର୍ମର ଜନ୍ମ ବିବରଣା ଅଛି । କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କ ଦୟାରୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ପାଣ୍ଡୁ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ ତାହା ଅଛି । ପାଣ୍ଡବମାନେ ଭାରଣାବତ ଯାଇଥିବା, ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ଚାଳ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କ ଚତୁର୍ ଉପକ୍ରମ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି । ବିଦୁରଙ୍କ ଚତୁର୍ ଉପଦେଶ ରାସ୍ତାରେ ଧର୍ମଜନଙ୍କ ସୁଭିତ ଲାଗି ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଯାହା ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଭାଷାରେ କହିଯାଇଥିଲା । ବିଦୁରଙ୍କ ଉପଦେଶରୁ ମାନ୍ଦିର ତଳ ଖନନ କାମ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ନିଶାଦ ଜନନୀଙ୍କ ପଞ୍ଚ ପୁଅ ଲକ୍କର ଘରେ ଘୁମ ଦେଇଥିଲେ । ପୁରୋଚନଙ୍କ ଦହନ ଏବଂ ଭୟାନକ ଜଙ୍ଗଲରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ହିଡିମ୍ବ ସହିତ ମିଶିଥିଲେ । ଭୀମଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ହିଡିମ୍ବଙ୍କ ବଧ ଏବଂ ଘଟୋତ୍କଚଙ୍କ ଜନ୍ମ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି । ଅପାର ଶକ୍ତିର ମହା ଋଷି ବ୍ୟାସଙ୍କ ସହିତ ମିଶିବା, ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏକଚକ୍ରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଗୁପ୍ତ ରୂପରେ ବସିଥିଲେ । ଏଠି ବକାଙ୍କ ବଧ ଓ ନଗରବାସୀଙ୍କ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି । କୃଷ୍ଣ (ଦ୍ରୌପଦୀ) ଓ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଜନ୍ମ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିଲେ । ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସ୍ଵୟଂବର ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ପାଞ୍ଚାଳ ଭୂମିକୁ ଗଲେ । ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ଅଙ୍ଗରପର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଅର୍ଜୁନ ପରାଜିତ କରି, ତାଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ କିଛି ଜାଣିଲେ । ଏଠି ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଔର୍ବ ଉତ୍ସର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଅଛି; ସମସ୍ତ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ପାଞ୍ଚାଳ ଦେଶକୁ ଗଲେ । ପାଞ୍ଚାଳ ନଗରରେ ଧନଞ୍ଜୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବିଦ୍ଧ କରି, ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଜିତିଲେ । ଭୀମସେନ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନେ, ଶଳ୍ୟ ଓ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ପରାଜିତ କଲେ । ତାଙ୍କ ଅପାର ଦିବ୍ୟ ବିରାଟ୍ୟ ଦେଖି, ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ଏହି ପାଣ୍ଡବମାନେ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିଲେ । ସମସ୍ତେ ଭାର୍ଗବଙ୍କ ଘରର ଶାଳାରେ ଯାଇଥିଲେ; ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପଞ୍ଚ ପୁରୁଷଙ୍କ ସାଧାରଣ ପତ୍ନୀ ହେବା ଓ ଦ୍ରୁପଦ ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା ହେଲା । ଏଠି ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଅଲୌକିକ ବିବାହ ବିବରଣା ଅଛି । ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତ୍ତାଙ୍କୁ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପଠାଇବା, ବିଦୁରଙ୍କ ଆଗମନ ଏବଂ କେଶବଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ ବିବରଣା ଅଛି । ଖାଣ୍ଡବପ୍ରସ୍ଥରେ ବାସ, ଅର୍ଧ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ, ନାରଦଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସମ୍ମତି ସ୍ଥାପନ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି । ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦଙ୍କ କଥା ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି, ତାପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦ୍ରୌପଦୀ ସହିତ ଏକାସନ ହେଇବା ଦେଖାଯାଏ । ଏଠି ଅର୍ଜୁନ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପକାର କରିବାକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ମୁକ୍ତ କରି, ନିଜ ନିଷ୍ଠା ପୂରଣ କରି ଘରକୁ ଫେରିଯାଇଥିଲେ । ଏଭଳି ମହାଭାରତର ପର୍ୱଗୁଡିକର ଗୁଡ଼ିକଥା ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି, ଯାହା ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ଏବଂ ଦୈବୀ ଉତ୍ସର ଉପରେ ଆଧାରିତ ।