ଏକ ଦିନ ରାଜା ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କୁ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଲା— “ହେ ରାଜନ୍, ସମସ୍ତ ବେଦ ପଢିବା କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ କରିବା ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟର ଏକ ଷୋଳମାଂଶ ଅଂଶ ସମାନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସତ୍ୟ ସମାନ କୌଣସି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନାହିଁ, ସତ୍ୟଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ସଂସାରରେ ମିଥ୍ୟା କଥାଠାରୁ ଭୟଙ୍କର ପାପ କିଛି ନାହିଁ। ରାଜନ୍, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ, କିନ୍ତୁ ସମ୍ମତି ସତ୍ୟଠାରୁ ଉପରେ; ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଅଙ୍ଗୀକାର ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ହେ ରାଜନ୍, ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ସତ୍ୟ ଏକତ୍ର ରହୁ। ଯେଉଁଜଣେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରି ସେଥିରେ ଅବଗତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାରରେ ମିଥ୍ୟାଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ ହୃଦୟ ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ଉଭୟକୁ ଜାଣେ, ତେଣୁ ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ କାମ କରନ୍ତୁ, ଯାହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେୟସ୍କର। ଯିଏ ଆକାଂକ୍ଷା, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଶତୃତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ବିପଥେ ଯାଏ ନାହିଁ, ସେ ପ୍ରକୃତ ପରମ ପୁରୁଷ। ଯଦି ଆପଣ ମିଥ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ଅଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ନିଜେ ଏହାକୁ ନମାନନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ; ଏପରି ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ସାଥିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯଦି ଆପଣ ନିଜେ ପୁତ୍ରତ୍ୱରେ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି, ତେବେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତୁ—ବଂଶ, କଣ୍ଠସ୍ୱର, ସ୍ମୃତି, ଚରିତ୍ର, ଆଚରଣ, ଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ। ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାକ୍ରମ, ସ୍ୱଭାବ, ଚୁଲି ଓ ଶରୀରର ରୂପ ଏକ ହୁଏ, ତାହା ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ପୁତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ। ହେ ରାଜା, ଆପଣଙ୍କ ଦେହରୁ ଏକ ସାଦୃଶ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଯିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ‘ପିତା’ ବୋଲି ଡାକେ, ତାଙ୍କୁ ଅନାବଶ୍ୟକ କଥା କହନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଗଧାଣୀ ଦୁଧ ଛାଡ଼ି, ମୋ ପୁଅ ଦୁଧ ପିବିବେ; ଆପଣ ଓ ପାର୍ବତୀଶିରୋମଣୀ ରାଣୀ ଛାଡ଼ି, ମୋ ପୁଅ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରିବେ। ହେ ଶକୁନ୍ତଳା, ତୁମ ପୁଅ ବିଶ୍ୱଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ହେବେ; ଏହିପରି ମହାଇନ୍ଦ୍ର କହିଛନ୍ତି, ଏହା ଅବଶ୍ୟ ଘଟିବ। ମୁଁ ବହୁତ ସାକ୍ଷୀ ଦେଇଛି—ଦେବଦୂତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ; ସେମାନେ ଏମିତି ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ସତ୍ୟ ବି କହନ୍ତି ନାହିଁ। ସାକ୍ଷୀ ବିନା ଓ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ, ମୁଁ ଯେପରି ଆସିଥିଲି, ସେପରି ଚଲିଯିବି। ଏପରି କହି, ଶକୁନ୍ତଳା ଚାଲିଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ କ୍ରୋଧର ଅଗ୍ନି ଧୂଆଁ ସହିତ ଦେଖାଗଲା। ସେ ନିଜ ଅଙ୍ଗରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କ୍ରୋଧ ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ନିର୍ମଳ ଦେହଅଳୀ ନାରୀ ନିଜ ପୁଅ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯିଲେ। ତାପରେ ଆକାଶରୁ ଏକ ଦେହହୀନ ସ୍ୱର ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଣାଇଲା, ସେଥିରେ ପ୍ରାଚାର୍ୟ, ଆଚାର୍ୟ, ଶିକ୍ଷକ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେ ସ୍ୱର କହିଲା, “ଯେପରି ଧୋଳ ମାଆ ଓ ପିତାଠାରୁ ପୁଅ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ପୁଅ ଆପଣଙ୍କ; ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ଶକୁନ୍ତଳା ସତ୍ୟ କହିଛନ୍ତି, ପୁଅକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗଠାରୁ ପୁଅ ଜନ୍ମ ହୁଏ; ଏହିଥିରୁ ‘ଆତ୍ମଜ’ କୁହାଯାଏ। ନିଜକୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଇ, ଏହି ପୁଅକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନୁହେଁ, ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ନାରୀମାନେ ଏଥିରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ପ୍ରତିମାସେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ନିଜେ ଅଶୁଦ୍ଧତାକୁ ଦୂର କରେ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଚାରିଦିଗରୁ ଏକାସାଥି କହିଲେ—“ବୀଜଦାତା ପିତା, ସେ ଯମର ଅଞ୍ଚଳରୁ ତାଙ୍କୁ ଉଠେଇଥାନ୍ତି; ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ଆପଣ ଗର୍ଭର ପାଳକ, ଶକୁନ୍ତଳା ସତ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ପତି ନାରୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଏମିତି, ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ନାରୀ ନିଜ ଦେହରୁ ଦୁଇଁ ଅଂଶରେ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାନ୍ତି; ତେଣୁ, ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ଶାକୁନ୍ତଳ ପୁଅକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ଏହା ମହାସୁଖ, ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ନିଜ ପୁଅକୁ ଜୀବନ ଦେଇ ପାଳନ କରନ୍ତୁ। ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ମହାତ୍ମା ଶାକୁନ୍ତଳଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୁଅ ପାଳିତ ହେବେ, ଏହିଥିରୁ ତାଙ୍କ ନାମ ‘ଭାରତ’ ହେଉ। ଭାରତଠାରୁ ଏହି ବଂଶ ଭାରତ ବୋଲି ପରିଚିତ; ପୂର୍ବପୁରୁଷ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ଭାରତ ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି। ଏପରି କହି, ଦେବମାନେ ଓ ତପସ୍ଵୀ ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କରି, ତାଙ୍କୁ ପତିବ୍ରତା ବୋଲି ସ୍ତୁତି କଲେ। ଦେବମାନେ କହିଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ପୁରୁବଂଶୀ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ସିଂହାସନରୁ ଉଠି ଅମରମାନେ ପାଖକୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଠାରେ କହିଲେ, “ଦେବଦୂତ କହିଥିବା ଏହି ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଦେବମାନେ ଓ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ କହିଥିବା ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତେ ଶୁଣନ୍ତୁ; ଏହି ପୁଅ ମୋର ନିଜ ପୁଅ ବୋଲି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ। ଏହି ପୁଅକୁ କେବଳ ତାଙ୍କ କଥାରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ସନ୍ଦେହ କରିଥାନ୍ତେ, ଏବଂ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ନ ହେବାକୁ ଥାନ୍ତି। ତେଣୁ, ଦେବମାନେ ଓ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ ସହିତ ଏହି କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରି, ରାଜା ଆନନ୍ଦ ଓ ହର୍ଷରେ ସେଇ ପୁଅକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପରେ ରାଜା, ପୁଅ ପ୍ରତି ଭଲପାଇବା ଓ ଖୁସିରେ, ସମସ୍ତ ପିତୃକ୍ରିୟା କଲେ; ସେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ମୁଣ୍ଡ ଶୁଘି, ମମତା ଦେଖାଇଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମ୍ମାନ କଲେ, ବନ୍ଦିମାନେ ସ୍ତୁତି କଲେ, ରାଜା ପୁଅକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ, ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, “ପୂର୍ବରୁ ଆମର ସମ୍ପର୍କ ସଂସାରଠାରୁ ଗୁପ୍ତ ଥିଲା; ଆଜି ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଆମର ବନ୍ଧନ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ଏହି କାରଣରୁ, ମୁଁ ଏପରି କହିଥିଲି। ଲୋକମାନେ ଚିନ୍ତା କରିପାରନ୍ତି ଯେ, ତୁମେ ନାରୀ ହେବାରୁ ମୋ ସହିତ କିଛି ଅନୁଚିତ ହୋଇଥିଲା; ତେଣୁ, ତୁମ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୁଁ ଏହିପରି ବିଚାର କରିଥିଲି।” ଏପରିଭାବେ, ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ଓ ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭାରତ ନାମରେ ପୃଥିବୀରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲେ, ଏବଂ ଏହି ବଂଶ ‘ଭାରତ’ ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଲା।