ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଏକ ଗଭୀର ଆତ୍ମବିମର୍ଶ ଓ ଧର୍ମର ଉଚ୍ଚତମ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଦେଖାଯାଏ। ମଣିଷ ଯେଉଁମାନେ ଅପରାଧ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ମୂର୍ଖମାନେ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୋଷ ଖୋଜନ୍ତି, ସେମାନେ ଆପଣେ ଦୁଃଖୀ ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ବିଷୟରେ ଲୋକେ କଥା କହନ୍ତି, ସେପରି ଏମିତି ଦୋଷଦର୍ଶୀ ମୂର୍ଖଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ କଥା କହନ୍ତି। ଏହି ଜଗତରେ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ହସ୍ୟସ୍ପଦ କିଛି ନୁହେଁ, ଯେତେବେଳେ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକେ ନିଜେ ଦୁଷ୍ଟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ କହନ୍ତି। ଏହି ଜଗତର କଠିନ ପୀଡା ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ପୂର୍ବଜମାନେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ବଂଶର ରକ୍ଷା ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଏହିକାରଣରୁ, ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁଅଙ୍କୁ କେବେ ବି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏମିତି ପୁଅ ଯେଉଁଠାରୁ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯଥାଯଥ ଚୁକ୍ତିରେ ପାଳିତ। ମନୁ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ ଯେ, କିଣା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ କୁମାରୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ପୁଅ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ; ଛଅ ଜଣ ନିଜ ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କରେ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ଛଅ ଜଣ ଉତ୍ତରାଧିକାର ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ପୁଅମାନେ ପିତାଙ୍କ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି, ମନର ଆନନ୍ଦ ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି, ଧର୍ମର ନୌକା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ପିତାଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଏହିକାରଣରୁ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବେଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ତୁମେ ତୁମ ପୁଅକୁ କେବେ ବି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ତୁମେ ତୁମ ପୁଅ ଓ ସତ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କର। ସତ୍ୟ ଓ ନିଜକୁ ଉଭୟକୁ ରକ୍ଷା କର; ରାଜା, କେବେ ମିଥ୍ୟା କୁହନ୍ତୁ ନାହିଁ; ନିଜ ଓ ସତ୍ୟଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କର; ରାଜା, କେବେ ଚତୁର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଶତ ଖାଲିଆଁ ତୁଳନାରେ ଏକ ପୋଖରୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶତ ପୋଖରୀ ତୁଳନାରେ ଏକ ଯଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶତ ଯଜ୍ଞ ତୁଳନାରେ ଏକ ପୁଅ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଶତ ପୁଅ ତୁଳନାରେ ସତ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟକୁ ତୁଳିଲେ, ସତ୍ୟ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ଉଚ୍ଚ। ସମସ୍ତ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଓ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଗୁଡିକ ସତ୍ୟର ଏକ ଷୋଳଂଶ ଅଂଶ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସତ୍ୟ ସମାନ କୌଣସି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନାହିଁ, ସତ୍ୟଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ଜିନିଷ ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତରେ ମିଥ୍ୟାଠାରୁ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର ପାପ ନାହିଁ। ସତ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଚୁକ୍ତି ସତ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ; ରାଜା, କେବେ ତୁମ ଚୁକ୍ତି ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ସତ୍ୟ ସହିତ ଏକତା ରଖ। ଯିଏ ପାପ କରି ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, ସେଠି ମିଥ୍ୟାଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ ଏହି ଜଗତରେ ନାହିଁ। ତୁମ ହୃଦୟ ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ଉଭୟକୁ ଜାଣେ, ସେଠି ଉପକୃତି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଧର୍ମାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଅଭିଲାଷା, କ୍ରୋଧ ବା ଶତ୍ରୁତାଦ୍ୱାରା କେବେ ବି ଅନୁଚିତ କାମ କରେନାହିଁ, ସେଠି ମିତ୍ର ବା ଶତ୍ରୁ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ସେଠି ସେ ଉଚ୍ଚତମ ପୁରୁଷ। ଯଦି ତୁମେ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ, ବା ତୁମେ ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତୁ ବା ନାହିଁ, ମୁଁ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ; ଏପରି ଲୋକ ସହିତ ମୋର ସାଥିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯଦି ପୁତ୍ରତ୍ୱ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ ଅଛି, ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର; ଵଂଶ, କଣ୍ଠ, ସ୍ମୃତି, ଚରିତ୍ର, ଆଚରଣ, ଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ—ଏହିଗୁଡିକୁ ଦେଖ। ଯେଉଁଠି ସାହସ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଗୁଣ, ଶରୀରର ରୋମର ଗୁଛ ଓ ବିନ୍ୟାସ ସମାନ ଥାଏ, ସେଠି ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ଲୋକଙ୍କ ପୁଅ। ତୁମ ଶରୀରରୁ ଏକ ଅଂଶ ତିଆରି ହୋଇଛି, ରାଜା; ଯିଏ ତୁମକୁ ‘ପିତା’ କୁହେ, ସେଠି ତୁମେ ଅନାବଶ୍ୟକ କଥା କହନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଗଧାଣୀ ଦୁଧ ବ୍ୟତୀତ, ମୋର ପୁଅ ଦୁଧ ପିବିବ; ତୁମେ ଓ ପାହାଡ଼ ମୁକୁଟ ଧାରିଣୀ ରାଣୀ ବ୍ୟତୀତ, ମୋର ପୁଅ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ଶାସନ କରିବ। ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ଦେବେନ୍ଦ୍ର କହିଥିଲେ—ତୁମର ପୁଅ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜା ହେବେ; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବ ନାହିଁ। ମୁଁ ଦେବଦୂତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ସାକ୍ଷୀଙ୍କ ନାମ ଦେଇଛି; ସେମାନେ ଏପରି ସତ୍ୟ କୁହନ୍ତିନାହିଁ, ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତିନାହିଁ। ସାକ୍ଷୀ ବିନା ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ମୁଁ ଯେପରି ଆସିଥିଲି, ସେପରି ଚାଲିଯିବି। ଏପରି କହି, ଶକୁନ୍ତଳା ଚାଲିପଡିଲେ; ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ରୋଷର ଅଗ୍ନି ଧୂଆଁ ସହିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ନିଜ ଦେହରେ ଜନ୍ମ ନିଅଥିବା ରୋଷର ଅଗ୍ନିକୁ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ କରି, ନିର୍ମଳ ଦେହ ଥିବା ଶକୁନ୍ତଳା ତାଙ୍କ ପୁଅ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଆକାଶରୁ ଏକ ଦେହହୀନ ଧ୍ୱନି ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲା, ସେଠାରେ ପ୍ରାଚାର୍ୟ, ଆଚାର୍ୟ, ଗୁରୁ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଯେପରି ବେଲ୍ଲୋଜ୍ (ଧମ୍ନୀ) ମାଆ ଓ ପିତା ଠାରୁ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ସେପରି ଏହି ପୁଅ ତୁମର ନିଜ; ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ଶକୁନ୍ତଳା ସତ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ପୁଅ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏହିକାରଣରୁ ଆତ୍ମାକୁ ‘ପୁତ୍ର’ ବୋଲାଯାଏ, ଓ ପୌରବ। ନିଜକୁ ଏହି ପୁଅରେ ରଖ, ଏହି ପୁଅକୁ ରକ୍ଷା କର; ଯିଏ ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେଠି ପ୍ରତୀକ୍ଷା କର, ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନାରୀମାନେ ଏଥିରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ; ପ୍ରତି ମାସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧତା ଦୂର ହୁଏ। ଏହାପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଏକାସାଥିରେ କହିଲେ। ବୀଜଧାରୀ ପୁଅକୁ ଯମଲୋକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ରାଜା; ତୁମେ ଗର୍ଭର ପୋଷକ, ଶକୁନ୍ତଳା ସତ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ପତି ଭାର୍ଯ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତିନିଏ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଏହି ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତି, ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଭାର୍ଯ୍ୟା ନିଜ ଦେହରୁ ଦୁଇ ଅଂଶରେ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ; ଏହିକାରଣରୁ, ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ତୁମେ ତୁମ ପୁଅ ଶାକୁନ୍ତଳକୁ ଗ୍ରହଣ କର। ଏହା ଏକ ଶୁଭ ଅବସର, ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ନିଜ ପୁଅକୁ ନିଜ ଜୀବନ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କର। ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ମହାତ୍ମା ଶାକୁନ୍ତଳଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର, ପୌରବ।