ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଗଭୀର ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଯେଉଁପରି ଏକ କ୍ରୁଧ୍ଧ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ଦେଖି ଅସ୍ତିକ ଓ ନାସ୍ତିକ ଦୁଇଁଜଣେ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରୁ ଚ୍ୟୁତ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅସ୍ୱସ୍ଥ କରନ୍ତି; ଅସ୍ତିକମାନେ ତ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଅଧିକ ଭାବେ ଅନୁଭବନ୍ତି। ଯଦି କୌଣସି ପୁରୁଷ ନିଜ ପରି ଏକ ପୁଅ ପ୍ରସବ କରି, ପରେ ତାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରେ, ତେବେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି କୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆବର୍ତ୍ତ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ଅସଂଯମୀ, ଅସତ୍ୟବାଦୀ, ଅପବିତ୍ର, ନାସ୍ତିକ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବା ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ରର, ସେମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଆସିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହା ଛୁଁଇପାରେ ନାହିଁ। ମୂର୍ଖ ଲୋକେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ସେଠାରୁ ଖରାପ କଥାକୁ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ଏକ ଶୁଅ ମଳକୁ ଚୟନ କରେ। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ତଥାପି, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କଥା ଶୁଣି, ତାହାରୁ ଉତ୍ତମ କଥାକୁ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ରାଜହଂସ ଜଳ ଭିତରୁ କ୍ଷୀର ଅଳଗା କରେ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱଭାବକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ସ୍ୱଭାବ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁସାରୀ ଗୁଣକୁ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି। ନିମ୍ନ ମନୋଭାବର ଲୋକେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ବିଶ୍ରୁତି ଦେଖି ଜଳନ୍ତି, ଏବଂ ଏହାକୁ ଅପହ୍ରାପ କରିପାରିବା ନ ପାରି, ନିନ୍ଦାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ଧର୍ମିକ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେପରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ନିନ୍ଦା ଶୁଣି ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ତେଉଁପରି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକେ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ମୂର୍ଖମାନେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ନିନ୍ଦାକୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ଧର୍ମିକମାନେ କିନ୍ତୁ କେବେ ଏହାରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଧର୍ମିକ ବ୍ୟକ୍ତି ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପାଆନ୍ତି, ତେଉଁପରି ମୂର୍ଖ ଏକ ଉତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଅପମାନ କରି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଦୋଷ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି; ମୂର୍ଖମାନେ ଦୋଷ ଖୋଜି ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି; ଧର୍ମିକଙ୍କୁ ଯେପରି ଅନ୍ୟମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି, ସେହିପରି ଅନ୍ୟମାନେ ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଏହି ଜଗତରେ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ହାସ୍ୟାସ୍ପଦ କିଛି ନାହିଁ, ଯଦି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଧର୍ମିକଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ନିଜେ ଦୁଷ୍ଟ। ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ବିଶ୍ୱର କଠିନ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ପୂର୍ବଜମାନେ ତାଙ୍କର ପୁଅଙ୍କୁ ବଂଶ ପାଳନ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଏହିଠି, ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ପୁଅକୁ ବିସରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ନିଜ ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ ସ୍ତ୍ରୀଠାରୁ ଉପଲବ୍ଧ, ଯଥା ରିତିରେ ଉପଚାର କରାଯାଇଥିବା ପୁଅକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ। ମନୁ କହିଥିଲେ, କିଣାଯାଇଥିବା ସ୍ତ୍ରୀରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅ ଓ କୁମାରୀରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପୁଅ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ; ଛଅଜଣ ଆତ୍ମୀୟତାରେ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ଛଅଜଣ ଉତ୍ତରାଧିକାରରେ। ପୁଅମାନେ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ଧର୍ମର ନୌକା ସ୍ୱରୂପ ଜନ୍ମି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ତୁମେ ତୁମ ପୁଅକୁ ବିସରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହିପରି, ରାଜନ୍, ତୁମ ପୁଅ ଓ ସତ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କର। ତୁମେ ଏହି ଦୁଇଟି—ନିଜକୁ ଓ ଧର୍ମକୁ—ରକ୍ଷା କର; ତୁମେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କୁହନ୍ତୁ ନାହିଁ; ନିଜକୁ ଓ ସତ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କର, ରାଜନ୍; ରାଜସିଂହ, ତୁମେ କେବେ ଭ୍ରମ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଶତ କୂଆଁଠାରୁ ଏକ ପୋଖରୀ ଉତ୍ତମ, ଶତ ପୋଖରୀଠାରୁ ଏକ ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ତମ, ଶତ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଏକ ପୁଅ ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ଶତ ପୁଅଠାରୁ ଏକ ସତ୍ୟ ଉତ୍ତମ। ଯଦି ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟକୁ ଏକାଠି ତୁଳନା କରାଯାଏ, ସତ୍ୟ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଠାରୁ ଉପରି। ସମସ୍ତ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ମିଶି ବି ଏକ ସତ୍ୟର ଛଅଠା ଅଂଶ ସମାନ ନୁହେଁ, ରାଜନ୍। ସତ୍ୟ ସମାନ କୌଣସି ଧର୍ମ ନାହିଁ, ଏହାଠାରୁ ଉପରି କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତରେ ମିଥ୍ୟାଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ ନାହିଁ। ରାଜନ୍, ସତ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ, ଚୁକ୍ତି ଏହାଠାରୁ ଉପରି; ଚୁକ୍ତି ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ରାଜନ୍, ସତ୍ୟ ସହ ଏକତା ରଖନ୍ତୁ। ଯିଏ ପାପ କରି ଏହାକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରେ ନାହିଁ, ରାଜନ୍, ଏହି ଜଗତରେ ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ କିଛି ନାହିଁ। ତୁମ ହୃଦୟ ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ଉଭୟକୁ ଜାଣେ, ଏହିପରି ଉପକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯିଏ ଚାହା, କ୍ରୋଧ ବା ଶତୃତ୍ୱରେ, ବନ୍ଧୁ ବା ଶତୃ, କେହି ପ୍ରତି ଅପରାଧ କରେ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ। ଯଦି ତୁମେ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତି ଝୁକିଛ, ବା ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କର, ବା ନ କର, ମୁଁ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ଏପରି ଲୋକଙ୍କ ସହ ମୋର ଏକତା ନାହିଁ। ଯଦି ତୁମେ ପୁତ୍ରତ୍ୱରେ ସନ୍ଦେହ କର, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିରେ ତାହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର; ବଂଶ, କଣ୍ଠ, ସ୍ମୃତି, ଚରିତ୍ର, ଆଚରଣ, ଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରତାପ ଦେଖ। ଯେଉଁଠି ସାହସ, ସ୍ୱଭାବ, ତନୁରେ ଚକ୍ର, ଲୋମର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକ ରହିଛି, ସେଉଁଠି ସେ ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କର ପୁଅ। ଏକ ସାଦୃଶ୍ୟ ତୁମ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ରାଜନ୍; ଯିଏ ତୁମକୁ ‘ପିତା’ ବୋଲି ଡାକୁଛି, ତାଙ୍କୁ ଅବ୍ୟର୍ଥ କଥା କହନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଗଧାଣୀ ଦୁଧ ଛାଡ଼ି, ମୋ ପୁଅ ଦୁଧ ପିବିବ; ତୁମକୁ ଓ ପାହାଡ଼ ମୁକୁଟ ଧାରିଣୀ ରାଣୀକୁ ଛାଡ଼ି, ମୋ ପୁଅ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରିବ। ଶକୁନ୍ତଳା, ତୁମ ପୁଅ ସାର୍ବଭୌମ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ହେବ; ଏହିପରି ମହାଇନ୍ଦ୍ର କହିଥିଲେ, ଏହା ଅନ୍ୟରୂପ ହେବ ନାହିଁ। ମୁଁ ଦେବଦୂତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ସାକ୍ଷୀ କରିଛି; ସେମାନେ ଏଭଳି ଭାବେ ସତ୍ୟ କହନ୍ତି ନାହିଁ, ମିଥ୍ୟା କୁହନ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସାକ୍ଷୀ ନଥିବା ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ମୁଁ ଯେପରି ଆସିଥିଲି ସେପରି ଯିବି। ଏପରି କହି, ଶକୁନ୍ତଳା ଚାଲିଗଲେ; ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ କ୍ରୋଧ ଅଗ୍ନିର ଧୂଆଁ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।