ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି କିଛି କଠୋର କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ନାରୀ ଅନ୍ୟଙ୍କରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ, ସମସ୍ତେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହନ୍ତି। ତୁମେ କେବେ କଣ୍ବଙ୍କ ସହ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମ ମା’ ମେନକା କୌଣସି କରୁଣା ନାହିଁ, ଏକ ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା, ଯାହାକୁ ହିମାଲୟ ପାଦେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ମାଳା ଭଳି ପେଲାଗଲା। ତୁମ ଜନକ ବି ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ, କୌଣସି କରୁଣା ନାହିଁ—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଲୋଭୀ ଏବଂ କାମନାରେ ଲିନ। ଦେବୀ ମେନକା ମୋତେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ମୁଁ ତୁମ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ଜାଣେ, ହେ ଅପମାନିତ, ଅବନତ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତୁମ ଜନ୍ମ। ମେନକା ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ବାପା ବଡ଼ ଋଷି। ତଥାପି ଏମିତି ମହାନ ମା’ ବାପାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ହୋଇ ତୁମେ କିପରି ଏମିତି ଅଶ୍ଳୀଳ କଥା କହୁଛ? ତୁମେ ତୁମ ଗୋତ୍ର କୁ ଉଚ୍ଚ କହୁଛ, କିନ୍ତୁ ତୁମ ଜନ୍ମ ନିମ୍ନ। ତୁମକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ତୁମକୁ ପେଲାଗଲା, ଅନ୍ୟେ ତୁମକୁ ଲାଲନା-ପାଳନା କଲେ, କୋଇଲି ପିଲା ଭଳି। ତୁମ ପିତା କଣ୍ବ, ଅବିବେକୀ, ତୁମକୁ ଦୁଃଖର ଫଳ ଭଳି ପାଳିଲେ। ହେ ତପସ୍ୱିନୀ, ତୁମ କଥା ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ରାଜାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଏମିତି କଥା କହି, “ଏଠି ସୁନା, ମଣି, ମୁକୁତା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ଅଛି। ଯଦି ଆନନ୍ଦ ଚାହ, ଏହା ଗ୍ରହଣ କର। ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା ଯାଅ।” ଏଇ ଅପମାନକୁ ସହି, ଶକୁନ୍ତଳା ଶାନ୍ତ ଭାବେ କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୋଷକୁ ଚିଁହ୍ନିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର, ମସତର ଦାଣା ପରି ଛୋଟ ଦେଖ, କିନ୍ତୁ ନିଜର ଦୋଷ ବିଲ୍ବ ଫଳ ପରି ବଡ଼ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁନାହାଁ। ମୋ ମା’ ମେନକା ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ମେନକାଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି; ମୋର ଜନ୍ମ ଉଚ୍ଚ, ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ତୁମର ତୁଳନାରେ। ତୁମେ ଭୂମିରେ ଚାଲୁଛ, ମୁଁ ଆକାଶରେ ଚାଲିପାରିବି; ଦେଖ, ଆମ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଓ ମସତର ଦାଣା ପରି ତଫାତ। ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ର, କୁବେର, ଯମ, ଓ ବରୁଣଙ୍କ ମହଲ ଦେଖିଛି; ମୋର ଶକ୍ତି ଦେଖ, ରାଜା। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଆୟୁସ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ତୁମର ପ୍ରାଚୀନ ପୂର୍ବଜ, ହେ ମହାରାଜ। ଅନେକ ମହାନ ଋଷି ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି; ଋଷିମାନେ ଏହାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ବାକ୍ୟ କହିବି, ଶୁଣ, ଏହା ଉଦାହରଣ ପାଇଁ, ଦ୍ୱେଷରୁ ନୁହେଁ; ଏହାକୁ ଖ୍ମା କର। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ବିକୃତ ମଣିଷ ନିଜ ମୁହଁ ଦର୍ପଣରେ ଦେଖେନାହିଁ, ସେ ନିଜକୁ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ମାନେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଦର୍ପଣରେ ନିଜ ଅପରୂପ ଆକୃତି ଦେଖେ, ତେବେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ନିଜେ ଲଜ୍ଜିତ ହୁଏ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ଅନ୍ୟକୁ ଅପମାନ କରେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅତି କଥା କହିବା ଓ ରୁଖା ଭାଷାରେ କଥା କହିବା ଲୋକ ଏଠି ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ମାଟି ଛାଡ଼ିଲେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିପରି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କଲେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି। ଏକ ଅନାସ୍ତିକ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଅସତ୍ୟ, ଅଧର୍ମୀକୁ ଦେଖେ, ତେବେ ଅସ୍ତିକ ଲୋକ ଦେଖିବାର ଚେଷ୍ଟା କରିବେ; ଯେପରି ଅଗ୍ରହୀତ ସର୍ପ ଦେଖି ଭୟ ହୁଏ। ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ପରି ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଇ ତା’କୁ ଅପମାନ କରେ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ସମୃଦ୍ଧି ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ଯେ ଅନର୍ହ, ଅସତ୍ୟ, ଅଶୁଚି, ଅନାସ୍ତିକ, ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରେ, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ରର ତାଙ୍କୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କରେ; ଧର୍ମପଥରେ ଚାଲୁଥିବାମାନେ ଏମିତି ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି ନାହିଁ। ଏକ ମୂର୍ଖ ଲୋକ ଜଣେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କଥା ଶୁଣି ଦୁଷ୍ଟ ବାକ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଯେପରି ଏକ ଶୁଆ ମଳକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ। କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଭଲ କି ଖରାପ ଶୁଣି ଧର୍ମିକ ବାକ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଯେପରି ହଂସ ପାଣିରୁ କ୍ଷୀର ଅଲଗା କରେ। ଯିଏ ନିଜ କୁ-ସ୍ୱଭାବକୁ ଜାଣେ, ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ତାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଓ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଗୁଣକୁ ଚିହ୍ନିପାରିବ। ନିମ୍ନ ଲୋକ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଖ୍ୟାତିର ଅଗ୍ନିରେ ତପି, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେନାହିଁ, ତେଣୁ ନିନ୍ଦାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଧର୍ମିକ ଲୋକ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ ହେଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହିପରି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ମୂର୍ଖମାନେ ବିଶେଷକରି ନିନ୍ଦାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି; ଧର୍ମିକମାନେ କେବେ ନିନ୍ଦାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପରି ଧର୍ମିକ ଲୋକ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ମୂର୍ଖ ଲୋକ ଏକ ଭଲ ମଣିଷକୁ ଅପମାନ କରି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଦୋଷ ଜାଣିନାହାନ୍ତି ସେମାନେ ଖୁସିରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ମୂର୍ଖମାନେ ଦୋଷ ଖୋଜି ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି; ଯେପରି ଧର୍ମିକଙ୍କୁ ଅନ୍ୟେ କଥା କହନ୍ତି, ଏହିପରି ଅନ୍ୟେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଲୋକଙ୍କୁ କଥା କହନ୍ତି। ଏହି ସଂସାରରେ ଏଠାରୁ ଅଧିକ ହସ୍ୟପଦ କିଛି ନାହିଁ, ଯଦି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଧର୍ମିକଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ କହନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ନିଜେ ଦୁଷ୍ଟ। ଏହି ସଂସାରର କଠୋର ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଦୁଃଖ ମିଳେ; ପୂର୍ବଜମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପୁଅକୁ କୁଳର ରକ୍ଷା ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ପୁଅକୁ କେବେ ବି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯଥାଯଥ ଚୁକ୍ତିରେ ଲାଲିତ। ମନୁ କହିଛନ୍ତି, କିଣା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ କୁମାରୀରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ; ଛଅ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କରୁ, ଛଅ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଦ୍ୱାରା। ପୁଅମାନେ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଧାର୍ମିକ କର୍ମ କରନ୍ତି, ପିତାଙ୍କ ମନର ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାନ୍ତି; ଧର୍ମର ନୌକା ସ୍ୱରୂପେ ଜନ୍ମି, ସେମାନେ ପିତାଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି।