ଏହି କଥାରେ ଏକ ଗଭୀର ଆବେଗ ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠା ରହିଛି। ଶକୁନ୍ତଳା ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ପୁଅକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ପାଇଁ ବିନୟ କରୁଛନ୍ତି। ସେ କହିଲେ, “ଏପରି ଶିଶୁ ପୁଅକୁ ତୁମେ କିପରି ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବ? ମଲୟ ପର୍ବତରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଚନ୍ଦନ ଶୀତଳତାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ଶିଶୁର ଆଲିଂଗନ ଚନ୍ଦନକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ। କୌଣସି ବସ୍ତ୍ର, ନାରୀ କିମ୍ବା ଜଳ ତାହାର ସ୍ପର୍ଶ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ। ପୁଅର ଆଲିଂଗନ ଦେଖିଲେ ଜଗତରେ ଏପରି ମଧୁର ସ୍ପର୍ଶ ଆଉ କୌଣସି ନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରିୟ ପୁଅ ତୁମେ ଆଲିଂଗନ କର, କାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱିପଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଗାଁ ଚତୁଷ୍ପଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଭାରି ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁରୁର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏବଂ ଆଲିଂଗନ ଦେଇ ଆନନ୍ଦ ଦେବାରେ ପୁଅ ଆଗୁଆ। ଏହି ଶତ୍ରୁ-ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା ପୁଅ ତିନି ବର୍ଷ ପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ଆଜି ମୋର ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି ରାଜକୁମାର ତୁମ ଡାକ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଭଳି, ତୁମ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାକୁ। ଏହି ପୁରୁ ବଂଶଜ ଏକ ଶତାଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ରାଜସୂୟ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାଧିରାଜ ଯଜ୍ଞ ଅନେକ ଦାନ ଦେଇ ସମ୍ପନ୍ନ କରିବେ। ଏପରି ଅନୁଭବ ମୋତେ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଗାଁ ଦେଇଥିଲା—ଗାଁ ଆକାଶରେ କହିଥିଲା, “ହାଏ! ନିଜ ଛାଣିକୁ ଆଉ ଗାଁକୁ ଆଣି ମୁଁ ଏକ ନୂତନ ଗାଁକୁ ଗଲି, ମୋର ଆସକ୍ତିରୁ।” ଲୋକମାନେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି ବିନନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। ତୁମେ ପୁଅ ଜନ୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କ୍ରିୟା ଜାଣିଛ, ଅଙ୍ଗ ଅଙ୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ହୃଦୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛ। ତୁମେ ‘ପୁଅ’, ଆତ୍ମା ଭଳି, ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଜୀବନ କର। ପିତାମାନେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ପୁଅଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି। ତୁମ ପୋଷଣ ମୋ ଉପରେ ନିର୍ଭର, ମୋ ବଂଶ ଚିରଯୁବକ; ଏହିପାଇଁ ଜୀବନ ରଖ, ପୁଅ, ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଆନନ୍ଦରେ ରୁହ। ଏହି କଥା ଚଳିଛି—‘ଏକ ହୋଇ ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଲା।’ ଏହି ପୁଅ ତୁମ ଅଙ୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବ୍ୟକ୍ତିରୁ ବ୍ୟକ୍ତି, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ତୁମ ପୁଅକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମା ଭଳି ଦେଖ, ପ୍ରସ୍ତ ଝିଅ ଜଳରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି; ତୁମେ ତାହାରେ ନିଜକୁ ଦେଖ, ଯେପରି ଜଳରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା। ଯେପରି ହୋମାଗ୍ନି ଗୃହ ଅଗ୍ନିରୁ ଆଣାଯାଏ, ସେପରି ସେ ତୁମୁଠୁ ଆଣାଯାଇଛ; ତୁମେ ଏକ, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଲା। ଏପରି ଦୁଃଖର ଅନୁଭବ ଆମ ପାଖରେ ଆସିଛି। ଶକୁନ୍ତଳା ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ଜନ୍ମ ଓ ବଂଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କଥା କହିଲେ, “ରାଜା, ମୁଁ ଏକ ମାଂସ ଓ ଶିକାର ପାଇଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଧରିବା ସମୟରେ ମିଳିଥିଲି। ଉର୍ବଶୀ, ପୂର୍ବଚିତ୍ତି, ସହଜନ୍ୟା, ମେନକା, ବିଶ୍ୱାଚୀ, ଘୃତାଚୀ—ଏହି ଛଅ ଅପ୍ସରା ମଧ୍ୟରେ ମେନକା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଜନ୍ମିତ। ସେ ଶ୍ୱର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆସି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପିତା କୁଶ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମୟୋନି, ଅନ୍ୟ ଏକ ବୃହତ ଋଷି। କୁଶଙ୍କ ପୁଅ କୁଶନାଭ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଗାଧି, ଏବଂ ଗାଧିଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହି ଭଳି ମୋର ପିତା, ମେନକା ମୋର ମା, ହିମବତ୍ତର ଉତ୍ତାଳ ପାହାଡ଼ରେ ମେନକା ମୋତେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ମେନକା ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ନିଜ ଶିଶୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଭଳି। ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ମୋତେ ରକ୍ଷା କଲେ। ପକ୍ଷୀମାନେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଯେପରି ଡେଙ୍ଗା ରକ୍ଷା କରେ; ଏପରି ମୋ ନାମ ଶକୁନ୍ତଳା ହେଲା। ତାପରେ ମୋତେ ମହାତ୍ମା କାଶ୍ୟପ ଦେଖିଲେ। ପକ୍ଷୀମାନେ ମୋତେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିର ଜଳ ଆଣିବା ପାଇଁ ଦେଖି, କାଶ୍ୟପ ଋଷିଙ୍କୁ ଦୟାରେ ଦେଇଦେଲେ, ଜଣେ ଜମା ଭଳି। ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା କଣ୍ବ ଋଷି ମୋତେ ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ, ସେ ମୋତେ ଜଳରୁ ଅଗ୍ନି ନେଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଆଣିଲେ। ସେଠି ମହାତ୍ମା କଣ୍ବ ମୋତେ ଦୟାରେ ଆଦର କଲେ, ନିଜ ଝିଅ ଭଳି ପାଳନ କଲେ। ମୁଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଝିଅ, କଣ୍ବ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ; ତୁମେ ମୋତେ ଯୁବତୀ ହେବା ସମୟରେ ଦେଖିଛ। ଆଶ୍ରମର ପତ୍ରକୁଟିରେ ଏକା, ବିଧିରେ ଉପସ୍ଥିତ, ପିତା ବିନା, ନିଜେ ଏକା, ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖିଥିଲା। ମୃଦୁ ଓ ସତ୍ୟ କଥା କହି ତୁମେ ମୋତେ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲା; ଆଶ୍ରମରେ ରହି ଧର୍ମ, କାମ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲା। ଗନ୍ଧର୍ବ ବିବାହ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ମୋତେ ହାତ ଧରିଥିଲା; ମୁଁ ତୁମର ବଂଶ, ଚରିତ୍ର, ସତ୍ୟତା ଜାଣିଛି। ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରି ଏବେ ତୁମ ରକ୍ଷା ଚାହୁଁଛି; ଏହିପାଇଁ, ଏକଥା ଦେଇଥିବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପରିହାର କରି ଏକା ହୋଇ, ତୁମେ ମୋର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ, ରାଜା, ମୋତେ ଅପରାଧ ନଥିବା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କେଉଁ ଅପରାଧ ମୁଁ ପୂର୍ବେ କରିଥିଲି, ରାଜା, ଯେପରିକି ଶିଶୁବୟସରେ ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେ ଏବଂ ଏବେ ତୁମେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛ? ଏପରି ତ୍ୟାଗିତ ହେଲେ ମୁଁ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିବି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଶିଶୁ, ତୁମ ପୁଅ, ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତରରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ପୁଅକୁ ମୋ ଓ ତୋତେ ଜନ୍ମିତ ବୋଲି ମାନି ନାହିଁ, ଶକୁନ୍ତଳା। ନାରୀମାନେ ଅସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି; କିଏ ତୋତେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବ? ତୁମେ ଲଜ୍ଜା ନା ରଖି ଏପରି ଅସମ୍ଭବ କଥା ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ କହୁଛ; ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ, ଚାଲିଯାଅ। ଏହି ମହାତ୍ମା ଋଷି କେଉଁଠି, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା କେଉଁଠି, ଏଉଁଠି ଅପ୍ସରା ମେନକା କେଉଁଠି? ତୁମେ ଏପରି ଦୟାଳୁ, ତପସ୍ୟା ଓଡ଼ିଆରେ ପରିଧାନ କରିଛ? ତୁମ ପୁଅ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶିଶୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅତ୍ୟଧିକ; କିପରି ଏତି ଶୀଘ୍ର ଏତିକି ବଡ଼ ହେଲା, ଶାଳ ଗଛର ତଣ୍ଡ ଭଳି? ତୁମ ଜନ୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିମ୍ନ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଚଞ୍ଚଳ ନାରୀ ଭଳି ଦେଖୁଛି; ମେନକାରୁ ତୁମେ ଅପସ୍ରା ଭଳି ଚାହିଦାରୁ ଜନ୍ମିତ। ତୁମେ ମୋତେ କହୁଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ଗୁପ୍ତ; ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ନାରୀ ଚଞ୍ଚଳ, ସମସ୍ତ ଅପସ୍ରା କାମନାରେ ନିମଗ୍ନ।