ଏହି ମହାଭାରତର ଅତି ଚମତ୍କାର ଏବଂ ଗଭୀର ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାସଦେବ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ପ୍ରଥମେ ଆସେ ଦ୍ରୋଣବଧ ପର୍ବ, ଯାହା ପଢ଼ିଲେ ଶରୀରରେ କଂପନ ଆସେ । ଏହା ପରେ ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତି ଘଟିଥାଏ । ତାପରେ କର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବ, ଶଲ୍ୟ ପର୍ବ, ହ୍ରଦ ପ୍ରବେଶ ପର୍ବ, ଏବଂ ଗଦା-ଯୁଦ୍ଧ ପର୍ବ ଅନୁକ୍ରମେ ଆସିଥାଏ । ଏହା ପରେ ସାରସ୍ବତ ପର୍ବ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକର ବଂଶାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣନା, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ସୌପ୍ତିକ ପର୍ବ ଆସିଥାଏ । ଏହା ପରେ ଆଇଷୀକ ପର୍ବ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ ସୁଦାରୁଣ ପର୍ବ, ଜଳତର୍ପଣ ପର୍ବ ଏବଂ ନାରୀମାନେ କିପରି ବିଳାପ କରିଥିଲେ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଏହା ପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପର୍ବ, କୌରବମାନଙ୍କ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପୀ ଦାନବ ଚାର୍ବାକଙ୍କ ଦମନ ଘଟିଥାଏ । ତାପରେ ଅଭିଷେଚନିକ ପର୍ବ, ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ, ଏବଂ ଗୃହବିଭାଗ ପର୍ବ ଆସିଥାଏ । ପରେ ଶାନ୍ତି ପର୍ବ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ, ଦୁଃଖରେ କରଣୀୟ କର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷ ପଥ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ହୁଏ । ଏଠାରେ ଶୁକ ମୁନିଙ୍କ ପ୍ରବେଶ, ତାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ, ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଶିକ୍ଷା, ଦୁର୍ବାସା ଋଷିଙ୍କ ଆଗମନ ଏବଂ ମାୟା ସହ କଥା ହୋଇଥାଏ । ଏହା ପରେ ଅନୁଶାସନିକ ପର୍ବ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ, ତାପରେ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣିକ ପର୍ବ ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଆସିଥାଏ । ଆଶ୍ରମବାସ ପର୍ବରେ ତାପସ ଆଶ୍ରମରେ ବାସ କଥା, ପୁତ୍ର ଦର୍ଶନ ଏବଂ ତାପରେ ନାରଦଙ୍କ ଆଗମନ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ପରେ ମୌସଳ ପର୍ବ, ଭୟଙ୍କର ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକ ପର୍ବ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣିକ ପର୍ବ ଆସିଥାଏ । ତାପରେ ହରିବଂଶ ପର୍ବ, ଯାହାକୁ ପୁରାଣ ଉପପର୍ବ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ବିଷ୍ଣୁ ପର୍ବ, ଶିଶୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚମତ୍କାର କୌତୁକ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଂସ ବଧ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଭବିଷ୍ୟ ପର୍ବ ମଧ୍ୟ ଉପପର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଏହିପରି ଶତ ପର୍ବ ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ସୁତପୁତ୍ର ରୋମହର୍ଷଣ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପାଠ କରିଥିଲେ—ଏହିପରି ଅଠର ପର୍ବ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଥିଲା । ଏଠାରେ ଭାରତର ସାରାଂଶ ଦିଆଯାଇଛି—ପୌଷ୍ୟ, ପୌଳୋମ, ଆସ୍ତୀକ, ଆଦି, ଆଂଶାବତାରଣ ପର୍ବ । ଏଠାରେ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଲାକୁଡ଼ିଘର ଦାହ, ହିଡିମ୍ବ ଓ ବକାସୁର ବଧ, ଚିତ୍ରରଥ ଘଟଣା, ଏବଂ ପାଞ୍ଚାଳୀଙ୍କ ସ୍ଵୟଂବର ବିବରଣୀ ଥାଏ । ବୀରତାରେ ବିଜୟ ପାଇ ବିବାହିକ ପର୍ବ, ଵିଦୁରଙ୍କ ଆଗମନ, ଏବଂ ରାଜ୍ୟଲାଭ ଦିଆଯାଇଛି । ତାପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ, ସୁଭଦ୍ରା ହରଣ, ନେବା-ନେବା, ଖାଣ୍ଡବ ଦାହ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ପୌଳୋମ ପର୍ବରେ ଭୃଗୁ ବଂଶର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଏବଂ ଆସ୍ତୀକ ପର୍ବରେ ସର୍ପମାନେ ଏବଂ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଦିଆଯାଇଛି । କ୍ଷୀରସାଗର ମନ୍ଥନ, ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ଜନ୍ମ, ଏବଂ ପାରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ସର୍ପସତ୍ର ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ମହାପୁରୁଷ ଭାରତମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ, ସଂଭବ ପର୍ବରେ ରାଜାମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ବିବରଣୀ ଥାଏ । ଅନ୍ୟ ନାୟକମାନଙ୍କ ଓ ଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ଦେବମାନେ କିପରି ଭୂମିକୁ ଅବତରଣ କଲେ ତାହା ଏଠାରେ ଥିଲା । ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ସର୍ପ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାସଦେବ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି । ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମମାନେ ମହାତ୍ମା କଣ୍ବ ତାପସଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଘଟିଥିଲା ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ଓ ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାରତଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାର ନାମେ ଏହି ବଂଶ ଭାରତବଂଶ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇଲା । ପୁନର୍ବାର, ଭାଗୀରଥୀ ଏବଂ ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ଗୃହରେ ମହାତ୍ମା ବସୁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ । ଶକ୍ତିର ଅଂଶ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା; ସେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଅଖଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରିଥିଲେ । ସେ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରକ୍ଷା କଲେ, ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦଙ୍କ ରକ୍ଷା କଲେ; ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ ବଧ ହେବା ପରେ ତାଙ୍କ ଭାଉଁଙ୍କ ସିଂହାସନ ରକ୍ଷା କଲେ । ଏହିପରି ଭିଚିତ୍ରବୀର୍ୟଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଏବଂ ଅନି-ମଣ୍ଡବ୍ୟଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ମାନବ ଜନ୍ମ ହେବା ବର୍ଣ୍ଣିତ । ବ୍ୟାସଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ପାଣ୍ଡୁ, ଏବଂ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ଘଟିଥିଲା । ପରେ ବାରଣାବତ ଯାତ୍ରା, ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଚକ୍ରଯୁକ୍ତ ଯୋଜନା, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କ ଚତୁର୍ଯ୍ୟ ପାଠାଯିବା ଏବଂ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ବିପଦ ଦିଆଯିବା ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଏଠାରେ ବିଦୁରଙ୍କ ମୂଳ୍ୟବାନ ଉପଦେଶ, ଯାହା ସେ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଭାଷାରେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ କହିଥିଲେ । ବିଦୁରଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ତୁଣେଲ ଖୋଦାଯିବା, ନିଷାଦ ମହିଳାଙ୍କ ପଞ୍ଚ ପୁଅ ଲାକୁଡ଼ିଘରେ ଶୁଇଥିବା ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଏଠାରେ ପୁରୋଚନଙ୍କ ଦାହ ଏବଂ ଦାରୁଣ ଅରଣ୍ୟରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ହିଡିମ୍ବ ସହ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଏଠାରେ ଭୀମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଡିମ୍ବ ବଧ ଏବଂ ଘଟୋତ୍କଚଙ୍କ ଜନ୍ମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ପରେ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟାସଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏକଚକ୍ରା ଗ୍ରାମରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୃହରେ ରହିବା ଆସିଛି । ସେଠାରେ ଗୁପ୍ତବେଶରେ ରହିବା, ବକାସୁର ବଧ ଏବଂ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ । ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣା (ଦ୍ରୌପଦୀ) ଓ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଜନ୍ମ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିଲେ । ସ୍ଵୟଂବର ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ପାଞ୍ଚାଳ ଦେଶକୁ ଯାଇଥିଲେ । ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଅଙ୍ଗରପର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଅର୍ଜୁନ ପରାଜିତ କଲେ, ତାଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ହେଲା ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ଅନେକ କଥା ଶୁଣିଥିଲେ । ଏଭଳି ମହାଭାରତର ଏହି ଅନେକ ପର୍ବ ଏବଂ ଉପପର୍ବ ଅନୁକ୍ରମରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି, ଯାହା ଭାରତବଂଶର ମହିମା, ଧର୍ମ, ଓ ଅନେକ ଦୈବୀ ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା ଭରିଆଛି ।