ହେ ରାଜା, ଏହି କାରଣରେ ବିବାହକୁ ଧର୍ମରୂପେ ମନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଛି—ପତି ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଫଳ ଲାଭ କରେ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଫଳରେ ସାମିଲ ହୁଅନ୍ତି, ଏହି ଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ। ଦେହର ପୋଷଣ ପାଇଁ ଯେପରି ଏଠି ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଆହାର ଆବଶ୍ୟକ, ସେପରି ନିଜ ଦେହରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ 'ଆତ୍ମା' ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ପତି ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ମାତୃସମାନ ମାନିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅର ମା' ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଆତ୍ମା ଯେପରି ସବୁଠାରେ ପ୍ରଧାନ, ପୁଅକୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ମହତ୍ତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ପିତାଙ୍କ ଚଳାଚଳ, ଆକୃତି, କାର୍ଯ୍ୟ, ଚରିତ୍ର, ଓ ଚିହ୍ନ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ପତ୍ନୀ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅରେ ପିତାଙ୍କ ଗୁଣ, ଦୃଷ୍ଟି, ଓ ଚରିତ୍ର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଆଇନାରେ ନିଜ ମୁହଁ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ। ପିତା ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖି ଯେପରି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି, ତେଣୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦ ପାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପତିର ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ଶୁକ୍ର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପତିଙ୍କ ବଂଶକୁ ନଷ୍ଟ କରି, ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏପରି ଅନ୍ୟର ଶୁକ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିଜ ପତ୍ନୀ ରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅ, ଯଦିଓ 'ମୋର ପୁଅ' ବୋଲି ଗଣ୍ୟ, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଶତ୍ରୁ ସମାନ, ପିତାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ଅନୁଗତ ନୁହଁନ୍ତି। ପିତା ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଉପରେ ଘୃଣା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଶୁକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅ ଉପରେ ଏପରି ନୁହେଁ। ନିଜ ପିତାକୁ ପୁଅ କେବେ ଘୃଣା କରେନାହିଁ, ପିତା ମଧ୍ୟ ନିଜ ପୁଅକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ମଧୁର ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁଅକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ମନ୍ୟତା ମିଳିଛି। ମନସିକ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଭୟଙ୍କର ରୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ନିଜ ପତ୍ନୀ ସହ ସନ୍ତୋଷ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯେପରି ତିବ୍ର ତାପରେ ଜଳ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ହୁଏ। ବନବାସରେ ଦୁଃଖ ପାଇଥିବା, ମେଳା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଜୀବନସଂଗିନୀ ଉପରେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଧନ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ପତ୍ନୀ କଠୋର କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ କଠୋର କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରେମ, ମମତା ଓ ଧର୍ମ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ବୋଲି ଭାବି, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ଜାଣିଛନ୍ତି ଯେ ସେ ନିଜ ଆଧା ଅଂଶ, ସେ ଧନ ଓ ସନ୍ତାନକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତି। ଦେହ, ଜୀବନ ଯାତ୍ରା, ଧର୍ମ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଋଷି, ପିତୃଗଣ, ଓ ଜନ୍ମକ୍ଷେତ୍ର—ଏଠି ସବୁ କିଛି ନିତ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସ୍ତ୍ରୀ ବିନା ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରିବେନାହିଁ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଜନ୍ମ ଦେଇପାରିବେନାହିଁ। ଶିକ୍ଷିତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମଦାନ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୁଏ ବୋଲି ମନ୍ୟନ୍ତି; କେତେକ ଋଷି ଅନ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଘରେ, କିମ୍ବା ନିମ୍ନ କୁଳର ନାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଛନ୍ତି। ମାଟିରେ ଲୁହା ହୋଇଥିବା ପୁଅ ଦୌଡ଼ି ଆସି ପିତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କିଛି ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଆପଣ ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରେମମୟ ପୁଅ ପାଇଛନ୍ତି, ଯିଏ ଆପଣଙ୍କୁ କୌତୁହଳ ଭରା ଚାହାଣି ଦେଖେ—ତେବେ ଆପଣ କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ଅନାଦର କରୁଛନ୍ତି? ପିପିଲିକାମାନେ ନିଜ ଡିମ୍ବକୁ ଉଠାଇ ନେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣ ଏପରି ପୁଅକୁ କାହିଁକି ଦେଖିବେ ନାହିଁ? କୋଇଲି ନିଜ ଡିମ୍ବକୁ ପାଳନ କରେ, କାଉଁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ତେବେ ଆପଣ, ସବୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଏପରି ପୁଅକୁ ଅନାଦର କାହିଁକି କରିବେ? ମଲୟ ପର୍ବତରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଚନ୍ଦନ ବିଶେଷ ଶୀତଳ, କିନ୍ତୁ ପୁଅର ଆଲିଙ୍ଗନ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। କୌଣସି ବସ୍ତ୍ର, ନାରୀ କିମ୍ବା ଜଳର ସ୍ପର୍ଶ ଏପରି ମଧୁର ନୁହେଁ। ପୁଅ ନିଜ ପିତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ଏହି ଲୋକରେ ଏପରି ମଧୁର ସ୍ପର୍ଶ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଆପଣଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁ, ଦ୍ୱିପଦ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚତୁଷ୍ପଦ ମଧ୍ୟରେ ଗାଈ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଭାରି ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁରୁର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ପର୍ଶ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ମଧ୍ୟରେ ପୁଅ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ଶତ୍ରୁ-ବିଜୟୀ ପୁଅ ତିନି ବର୍ଷ ପରେ ଜନ୍ମିଛି। ଆଜି ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ, ଏହି ରାଜପୁତ୍ର ଆପଣଙ୍କ ଡାକର ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛନ୍ତି, ହେ ରାଜନ୍, ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ। ଏହି ପୁରୁବଂଶଜ ପୁଅ ଶତାଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ଅନ୍ୟ ରାଜସୂୟ ଯାଜ୍ଞ ଓ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ଦାନ କରିବେ। ମୋ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଗଗନରୁ ଗାଈ ଏପରି କହିଥିଲେ: "ହାୟ! ମୁଁ ମୋର ଛାଉଁକୁ ଗୋଦେ ବସାଇ ମମତାବଶତଃ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରାମକୁ ନେଇଗଲି।" ଲୋକେ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ସୁଘି କରି ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି; ବେଦମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି। ପୁଅ ଜନ୍ମ ସଂସ୍କାର ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣନ୍ତି; ଅଂଗ ଅଂଗ ଠାରୁ ତୁମେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ହୃଦୟରୁ ଜନ୍ମିଛ। ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ 'ପୁଅ', ଆତ୍ମା; ଶତ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଜୀବନ୍ତୁ। ପିତାମାନେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ପୁଅଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ସୁଘି କରନ୍ତି। ତୁମର ପୋଷଣ ମୋ ଉପରେ ନିର୍ଭର, ଏବଂ ମୋର ବଂଶ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ; ତେଣୁ ଶତ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଜୀବନ୍ତୁ ଓ ଖୁସିରେ ରୁହ। ଏହିପରି କୁହାଯାଏ: "ଏକ ଥିଲେ ଦୁଇ ହେଲେ।" ଏହି ଦୁଇଜଣ ତୁମ ଅଂଗ ଠାରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ଏକ ଲୋକ ଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଲୋକ, ସର୍ବୋତ୍ତମ। ନିଜ ପୁଅକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଦେଖ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେପରି ପ୍ରତିଫଳିତ, ସେପରି ତୁମେ ତାଙ୍କରେ ନିଜକୁ ଦେଖ। ଯଥା ହୋମାଗ୍ନି ଘରାଗ୍ନିରୁ ଆଣାଯାଏ, ସେପରି ତୁମ ଅଂଗ ଠାରୁ ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି। ତୁମେ ଏକ, କିନ୍ତୁ ଦୁଇ ହେଲେ। ଶିକାରରେ ଆସକ୍ତି ହୋଇ, ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ କୁମାରୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଧରାପଡ଼ିଥିଲି, ହେ ରାଜନ୍। ଉର୍ବଶୀ, ପୂର୍ବଚିତ୍ତି, ସହଜନ୍ୟା, ମେନକା, ବିଶ୍ୱାଚୀ ଓ ଘୃତାଚୀ—ଏହି ଛଅ ଜଣୀ ଅପ୍ସରାମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମେନକା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତରଫରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ସେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆସି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ।