ସେତେବେଳେ, ରାଜା ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ କଣ୍ୟା ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଏବଂ ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ମଧ୍ୟ କହିଲେ, “ମୂଦୁ ସ୍ୱଭାବାଳି ମହିଳେ, ଆମର ସଂଯୋଗ କେବେ ଘଟିଥିଲା ମୁଁ ମନେ ପକାଏ ନାହିଁ।” ଏହିପରି କହି ତାଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଲେ ଯେ, “ମୁଁ ନିରର୍ଥକ ଭାବେ ସଂଯୋଗ କରିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ—ଏହି ମୋ ନିଶ୍ଚୟ। ମୁଁ କୌଣସି ସଂଯୋଗ ମନେ ପକାଏ ନାହିଁ, ମୂଦୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳି। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ କିମ୍ବା କାମ—କୌଣସି ପ୍ରକାର ଯୋଗ ମୋ ମନେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଚାହିଲେ ଯିଏଁ ରୁହ, କିମ୍ବା ଯାଅ, କିମ୍ବା ଆଉ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ସେହି କର।” ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଶୁଣି, ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରୋଷ ଏବଂ କ୍ଷୋଭରେ ରକ୍ତିମ ହେଲା, ତାଙ୍କ ଓଠ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିଲା, ସେ ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏମିତି ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାଜା ଜଳିଯାଉଛନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କର ମୁହଁର ଭାବ ଏବଂ କ୍ରୋଧର ଉତ୍ତେଜନା ଲୁଚାଇ ନେଲେ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜିତ ଶକ୍ତିକୁ ସଂଯମ କଲେ। କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚିନ୍ତା କରି, ଦୁଃଖ ଏବଂ କ୍ଷୋଭରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଶବ୍ଦରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କହିଲେ— “ମହାରାଜ, ଆପଣ ସବୁଠି ଜାଣିଛନ୍ତି, ତଥାପି ଏପରି କାହିଁକି କହୁଛନ୍ତି? ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଯେପରି କହନ୍ତି, ସେପରି ନିର୍ବିକାର ଭାବେ ଆପଣ କହିଦେଉଛନ୍ତି ଯେ, ‘ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ।’ ଆପଣଙ୍କ ହୃଦୟ ତଥ୍ୟ ଓ ଅତଥ୍ୟ ଉଭୟ ଜାଣେ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଦୁଃଖ ଯେ, ନିଜ ଅନ୍ତର୍ଆତ୍ମାକୁ ଅନଦେଖା କରୁଛନ୍ତି, ଯିଏ ସବୁ କଥାର ସାକ୍ଷୀ। ଯିଏ ଏକ ଦେହ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଚରଣ କରେ, ସେ କୌଣସି ପାପ କରିନାହିଁ? ନିଜକୁ ଠକା ଚୋର ପରି ସେ ସବୁ ପାପ କରିଥାଏ। ଆପଣ ଭାବୁଛନ୍ତି ଯେ, ଆପଣ ଏକା, କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ ଯେ ଆପଣଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପୁରାତନ ଋଷି ବସିଛନ୍ତି, ସେ ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ସବୁ ପାପ ଦେଖନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଆପଣ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଛନ୍ତି। ଧର୍ମ ହିଁ ସବୁ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳର କାରଣ, ସେ ସଦା ଅସତ୍ୟ ରହିତ ଏବଂ କେବେ ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ। ଲୋକ ଭାବନ୍ତି, ‘ମୁଁ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛି, କିନ୍ତୁ କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି’, କିନ୍ତୁ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ଜାଣନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ହୃଦୟ, ଏବଂ ଯମ; ଦିନ ଓ ରାତି, ଉଷା ଓ ସଂଧ୍ୟା, ଧର୍ମ—ସବୁ ଲୋକଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଜାଣନ୍ତି। ବିବସ୍ବତ୍ପୁତ୍ର ଯମ ଦୁଷ୍କର୍ମୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କ କର୍ମର ସାକ୍ଷୀ ହୃଦୟର ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ଧର୍ମୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହି ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ନହେଁ, ତେବେ ଯମ ତାଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ଯିଏ ନିଜକୁ ଅବହେଳା କରି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ କାମ କରେ, ସେ ଲୋକ ଦେବତାଙ୍କ ଦୟା ଲାଭ କରିପାରେ ନାହିଁ। ମୁଁ ସହଜରେ ମିଳିଯିବା ଜନାଣି ଭାବନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୋ ପତିପ୍ରତିବ୍ରତା ଭାବକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ମୁଁ ପୂଜ୍ୟା, ତଥାପି ଆପଣ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି। ସଭାରେ ଆପଣ ମୋତେ ସାଧାରଣ ନାରୀ ଭାବେ ଦେଖୁଛନ୍ତି କାହିଁକି? ମୁଁ ଏହି କଥା ଅନର୍ଥକ କହୁନାହିଁ—ଆପଣ ଶୁଣୁନାହାନ୍ତି କାହିଁକି? ଯଦି ମୁଁ ନିବେଦନ କରୁଥିବା କଥା ଆପଣ ପୂରଣ ନ କରିବେ, ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ତେବେ ଆଜି ଆପଣଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଶତ ଖଣ୍ଡ ହେଇଯିବ। ଯେତେବେଳେ ପତି ନିଜ ଭାର୍ୟା ସହ ସଂଯୋଗ କରନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି, ସେ ଶିଶୁ ଏହି ମାତାଙ୍କର ନିଜ ଅନ୍ଶ—ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ଏହିପରି କହିଯାଇଛନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି ପୁତ୍ର ପାଉଛନ୍ତି, ସେଇ ପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ପିତୃମାନେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କୁ ‘ପୁତ୍’ ନାମକ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ଏହିପାଇଁ ସେ ‘ପୁତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ଏହି କଥା ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚଳିତ। ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଲୋକଜୟ କରନ୍ତି; ନାତି ଦ୍ୱାରା ଅନନ୍ତତା ପ୍ରାପ୍ତି; ପ୍ରପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରପିତାମହମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ପୁତ୍ର ସଂପାଦନ କରିଥାଏ, ପତିକୁ ନିଜ ଜୀବନ ଦେଇଛି, ସେଇ ପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀ। ସ୍ତ୍ରୀ ପୁରୁଷଙ୍କ ଅର୍ଧାଙ୍ଗିନୀ; ସେ ତାଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବନ୍ଧୁ; ତିନି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମର ମୂଳ ସ୍ତ୍ରୀ; ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ପୁରୁଷ ଯୋଗ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଗୃହସ୍ଥମାନେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ କର୍ମ କରନ୍ତି; ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଲୋକ ଆନନ୍ଦିତ; ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ସମୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏକାକୀ ସମୟରେ ସ୍ତ୍ରୀ ସଂଗୀନୀ; କର୍ମରେ ପିତା ସମାନ; କଷ୍ଟରେ ମାତା ସମାନ। ଯିଏ ଯାତ୍ରାରେ ଅଜଣା ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ରାମ ଲାଭ କରେ? ସେଉଁଠି ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଯିଏ ଅଛି, ସେ ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ; ଏହିପାଇଁ ସ୍ତ୍ରୀ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆଶ୍ରୟ। ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ବିପଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ସେତେବେଳେ କେବଳ ପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରଥମେ ଚଳିଗଲେ, ସେ ପରଲୋକରେ ପତିଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପତି ପ୍ରଥମେ ଚଳିଗଲେ, ସେଉଁଠି ସ୍ତ୍ରୀ ପଛୁଆନ୍ତି। ଏହିପାଇଁ, ରାଜା, ବିବାହ ନିୟମିତ: ପତି ଯାହା ଲାଭ କରନ୍ତି, ସ୍ତ୍ରୀ ତାହା ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଭାଗ କରନ୍ତି। ଦେହ ପୋଷଣ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଆହାର ଆବଶ୍ୟକ; ନିଜ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁତ୍ରକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ନିଜ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହିପାଇଁ, ପୁରୁଷଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ମାତୃଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ, ଓ ପୁତ୍ରର ମାତାଭାବେ; କାରଣ ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ସବୁଠି ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ପିତାଙ୍କ ଚଳନ, ଆକୃତି, କାର୍ଯ୍ୟ, ସ୍ୱଭାବ, ଚିହ୍ନ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର, ଗୁଣ, ଚର୍ୟା—ଯେପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ସଂଯୋଗ, ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଭାବେ, ପତ୍ନୀ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଥିବା ପୁତ୍ରରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଦର୍ପଣରେ ନିଜ ମୁହଁ ଦେଖାଯାଏ।