ସେଉଁଠାରେ ମଣିଷମାନେ ପୁନିପୁନି ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କର ଗୁଣଗାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—ସେ ସିଂହ ଦୃଷ୍ଟି, ସିଂହ ଦନ୍ତ, ସିଂହ ଶିରା, ଓ ପ୍ରବଳ ବାହୁର ଧାରିଣୀ। ସେଉଁଠି ଏହି ପୁଅ ସିଂହ ଛାତି, ସିଂହ ଶକ୍ତି, ସିଂହ ଚାଳ, ବିଶାଳ ଶିରା, ବିସ୍ତୃତ ଛାତି ଓ ଛତା ଭଳି ମୁଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଏହି ପୁଅ ତଥାପି ମହାନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ହାତ ଓ ପାଦ ତଳ ରକ୍ତିମ, ମୁଁହ ରକ୍ତିମ, ଡମ୍ବ ଭଳି କଣ୍ଠଧ୍ୱନି, ରାଜଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍କିତ ଓ ରାଜସ୍ୱ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ। ରୂପ, ଶୋଭା, ଶରୀର ଓ ଶକ୍ତିରେ ସେ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କ ସମାନ ଥିଲେ—ଏହି ପୁଅ କିଏଙ୍କ ପୁଅ ହେବେ? ଏପରି ଭାବେ ଲୋକେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ, ହଜାର ହଜାର ମଣିଷ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଜଣା ମହିଳାମାନେ ବି ଯୁକ୍ତିସହିତ ଏହି ପ୍ରଶଂସାରେ ଅଂଶ ନେଲେ। ନିଜ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କ ପଛରେ ସମସ୍ତେ ଚାଲିଲେ। ନଗରବାସୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶକୁନ୍ତଳା ନିରବ ହୋଇଗଲେ। ସେ ରାଜପ୍ରାସାଦର ଦ୍ୱାରକୁ ପହଞ୍ଚି, ରାଜକୁମାରୀ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଲଜ୍ଜାରେ ତାଙ୍କ ଦେହ ଅଭିଭୂତ ହେଲା, ଭାବିଲେ—"ମୁଁ କିପରି ଲଜ୍ଜା ବିନା ନିଜ କଥା ରାଜାଙ୍କୁ କହିପାରିବି?" ଏଭଳି ଭାବି, ବିଷଣ୍ଣ ଶକୁନ୍ତଳା ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ୍ନ ହେଇ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ଦରବାରକୁ ନେଇଯିବା ଦିଆଯାଇଲା। ତାଙ୍କ ପୁଅ, ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ, ସହିତ ଶକୁନ୍ତଳା ରାଜାଙ୍କ ସିଂହାସନ ଉପରେ ବସିଥିବା ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଶକୁନ୍ତଳା ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ କଲେ ଓ କଥା କହିଲେ—"ତୁମ ତ୍ୱରିତ ପିତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର, ସଂଯମୀ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କୁ।" ଏହିପରି କହି ସେ ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଏବେ ସେ ଗୋଟିଏ ଥମ୍ଭକୁ ଧରି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଦୟା କରନ୍ତୁ," ଏବଂ ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କ ପୁଅ ବି ହାତ ଯୋଡି ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ବଢ଼ିଗଲା, ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ, "ତୁମେ କେଉଁ କାମରେ ଆସିଛ? ସୁନ୍ଦରୀ, ଖୋଲାମେଳା କହ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁଅ ପାଇଁ ଏହି କାମ ସମ୍ପାଦନ କରିଦେଇବି।" ତେବେ ଶକୁନ୍ତଳା କହିଲେ, "ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମହାରାଜ, ମୁଁ କଥା କହେଉଛି। ଏହି ପୁଅ, ମହାରାଜ, ମୋତେ ତୁମ ପରି ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଛି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ!" "ସେଉଁଠେ, ଏହି ପୁଅଙ୍କୁ ତୁମେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର; ଆଶ୍ରମରେ ଯେପରି ଚୁକ୍ତି ହୋଇଥିଲା, ତାହା ଅନୁସରଣ କର, ରାଜନ।" "ପୂର୍ବରୁ ଆମ ସମ୍ମିଳନରେ ତୁମେ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲ, ଏହି କଥା ମନେ ପକା, କଣ୍ୱ ଆଶ୍ରମ ସନ୍ଦର୍ଭରେ।" କିନ୍ତୁ ଶକୁନ୍ତଳା ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କ ମନରୁ ବିସ୍ମୃତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, କାରଣ ସେ ଭୋଗ ଓ ଅନ୍ୟ ନାରୀମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ତାପରେ, ଶକୁନ୍ତଳା ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇ, ହସି ସେ ମନେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଓ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁଖ ଅନୁଭବ କଲେ। ତଥାପି, ସେଇ କଥା ଶୁଣି ଓ ତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇ ବି, ରାଜା କହିଲେ, "ମୁଁ ଆମ ସମ୍ମିଳନ କୁ ମନେ ପକାନି, ମୃଦୁ ସ୍ତ୍ରୀ।" "ମୁଁ ଅନାବଶ୍ୟକ ଏକତ୍ୱ ଚାହେନି; ଏହି ମୋ ନିଶ୍ଚୟ। ମୁଁ ତୁମ ସହିତ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ମନେ ପକାନି।" "ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ କିମ୍ବା କାମ—ମୁଁ ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ମନେ ପକାନି। ଚାହେଲେ ଯାଅ କିମ୍ବା ରୁହ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି କର।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରେଗା ଓ ରୋଷରେ ଲାଲ ହେଲା, ତାଙ୍କ ଓଠ ଅନ୍ତର୍ଗତ କ୍ଷୋଭରେ କମ୍ପିତ ହେଲା, ତିନି ସାଇଡ ଦେଖି ରାଜାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦହାଇଦେଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଓ କ୍ଷୋଭ ଲୁଚାଇ, ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଲାଭିଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। କିଛିକ୍ଷଣ ଚିନ୍ତା କରି, ଶୋକ ଓ ରୋଷରେ ଭରି, ସେ ସ୍୵ାମୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କଥା କହିଲେ— "ମହାରାଜ, ତୁମେ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ଏପରି କହୁଛ? ଜଣେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଭଳି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅସ୍ୱୀକାର କରୁଛ।" "ତୁମ ହୃଦୟ ତଥ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦୁହିଁ ଜାଣେ, ହାୟ, ତୁମେ ନିଜ ଅନ୍ତସ୍ସାକ୍ଷୀକୁ ଅବହେଳା କରୁଛ।" "ଯିଏ ଏକ ଥିଲେ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଚରଣ କରେ—ସେ କୌଣସି ପାପ କରିନାହିଁ? ନିଜକୁ ଚୋରି କରୁଥିବା ଚୋର ଭଳି।" "ତୁମେ ଭାବୁଛ ତୁମେ ଏକା, କିନ୍ତୁ ତୁମ ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ପୁରାତନ ଋଷିଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିନାହଁ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଛ।" "ଧର୍ମ ହିଁ ସବୁ ସଜ୍ଜନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳର କାରଣ, ସେ ସଦା ସତ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ।" "ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ, 'ମୋ ପାପ କେହି ଜାଣିନାହଁ' ଭାବିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଜାଣନ୍ତି।" "ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ହୃଦୟ, ଯମ, ଦିନ ଓ ରାତି, ଉଷା ଓ ସାୟଂ, ଧର୍ମ—ସମସ୍ତେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଜାଣନ୍ତି।" "ଯମ, ବିବସ୍ୱତଙ୍କ ପୁଅ, ଦୁଷ୍କର୍ମର ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି; ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ନ୍ୟାୟବାନ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି।" "କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କୁ ଯଦି ଏହି ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନାହିଁ, ତେବେ ଯମ ତାଙ୍କୁ ଦୁଷ୍କର୍ମ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡିତ କରନ୍ତି।" "ଯିଏ ନିଜକୁ ଅବହେଳା କରି ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଚରଣ କରେ, ସେ ଲୋକ ଦେବତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଲାଭ କରିପାରେନାହିଁ।" "ମୋତେ ସହଜରେ ମିଳିପାରିବା ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନା ମୋତେ ଅବମାନ କର; ମୁଁ ତୁମ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ମୋତେ ପୂଜା କରୁନାହଁ।" "ମୋତେ ଏଠି ଏକ ସାଧାରଣ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବି କାହିଁକି ଅବମାନ କରୁଛ? ମୁଁ ଏହି କଥା ଅକାରଣ କୁହୁନାହିଁ—ତୁମେ କାହିଁକି ଶୁଣୁନାହଁ?" "ଯଦି ମୁଁ ଯାହା କୁହୁଛି, ତୁମେ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହ ନାହଁ, ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ତେବେ ଆଜି ତୁମ ମୁଣ୍ଡ ଶତ ଖଣ୍ଡ ହେଇଯିବ।" "ପତି ଓ ପତ୍ନୀର ସଂଯୋଗରୁ ଯେଉଁ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ସେ ତାଙ୍କ ନିଜ ପୁଅ—ଏହି କଥା ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ କହିଯାଇଛନ୍ତି।