କଣ୍ବ ଋଷି ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିବା ଉପବାସୀ, ଜଳ ଓ ବାୟୁ ଖାଇ ବଞ୍ଚୁଥିବା, ପତ୍ର, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା, ନିୟମିତ, କ୍ଷୀଣ ଦେହୀ, ଶିରା ଉଦ୍ଧାଟିତ ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସେମାନେ କେହି ଜଟାଧାରୀ, କେହି ମୁଣ୍ଡମୁଣ୍ଡିଆ, କେହି ବକୁଳ କିମ୍ବା ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ଏମିତି ତପସ୍ବୀମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ତେବେ କଣ୍ବ ଦୟାବଶତଃ କହିଲେ— “ଏହି ମୋ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା କନ୍ୟା ଶକୁନ୍ତଳା, ଜଙ୍ଗଲରେ ଜନ୍ମ ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଛି, ସେ ଏଠି ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ। ଏହି ଜଙ୍ଗଲରୁ ତାକୁ ଏଠାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଯୋଜନା ଦୂରେ ଥିବା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନା ନଗର, ଯେଉଁଠାରେ ଏହାର ପୁରୁବିଂଶଜ ରାଜା ଏବଂ ଉର୍ବଶୀ ବହୁଦିନ ରହିଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଏହାକୁ ନେଇଯିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କର। ପ୍ରତିଷ୍ଠାନା ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମରେ ଅବସ୍ଥିତ, ମାର୍ଶ, ଜଙ୍ଗଲ, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପ୍ରଚୁର। ସଙ୍ଗମ ଉପରେ ପହଞ୍ଚି ନିମ୍ନବର୍ଗୀୟ ଉପଚାର, ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ ଓ ଫଳ ମୂଳ ଭୋଜନ କରି, ଆପଣମାନେ ପୁଣି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଯିବେ, ନହେଲେ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତି ହେବ।" ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀ 'ଏହା ଅବଶ୍ୟ' କହି, ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ନେଇ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କ ନଗର ଦିଗରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ତାଙ୍କ ସହିତ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କମଳନୟନ ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କ ପୁଅକୁ ନେଇ ଅତି ସୁନ୍ଦର ପ୍ରତିଷ୍ଠାନା ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହି ତପସ୍ବୀମାନେ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ନେଇ ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଝରଣା ପାର୍ହେଲେ। ଏହି ଭାବେ ତାଙ୍କ କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର କରି, ରାଜ୍ୟ, ନଗର, ତୀର୍ଥ ଓ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ପୁରୁହୂତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଇଳାପୁତ୍ର ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନା ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେହି ନଗର ସୁଦୃଢ଼ ଦ୍ୱାର, ବାର୍ଜ, ଅନେକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ପାଥର ଛାଡ଼ିବା ଯନ୍ତ୍ର ଓ ରକ୍ଷା ଯନ୍ତ୍ରରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ଥିଲା, ଶତ୍ରୁମାନେ ଆସିବାକୁ ଅସମ୍ଭବ। ନଗର ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ମହଳ, ରଙ୍ଗିନ ସାମଗ୍ରୀ, ରମ୍ୟ ମଣ୍ଡପ, ଆଲିଙ୍ଗିତ ଜଳମହଳ ଓ ଶୋଭାମୟ ସଭାଘର ଥିଲା। ମୁଖ୍ୟ ରାଜପଥ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଦ୍ୱାର ହେଉଥିଲା କୈଳାସ ଶିଖର ସମାନ। ଶୁଭ ଦ୍ୱାର, ତୋରଣ, ଉଦ୍ୟାନ, ଆମ୍ବଗଛ, ଶାଳବୃକ୍ଷ ରେ ଘିରିଥିବା ଏହି ନଗର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ। ଏଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଲୋଟସ ପୋଖରୀ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଚାରି ପ୍ରକାର ଲୋକ ନିଜ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଏବଂ ଉତ୍ସବରେ ଲିନ ଥିଲେ। ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ, ରତ୍ନରେ ସମ୍ମାନିତ, ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା, ଅଗ୍ନିପୂଜାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏଠାରେ ତିନ୍ତି କାଳ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିଲେ। କୌଣସି ଅଧର୍ମୀ ନଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଦାନଶୀଳ, ଦୟାଳୁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି ଆଶାରେ ଥିଲେ। ଏପରି ଲୋକମାନେ ଥିବା ଏହି ନଗର ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ରାଜମହଳ ଥିଲା, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରର ମହଳ ସମାନ, ଧନର ମାଳା ଓ ମଣିମୟ ଦିବ୍ୟ ସଭା ଥିଲା। ସେଠାରେ ରାଜା ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଆଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲେ। ଗାୟକ, ସୂତ, ମାଗଧମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ରାଜା ଆସିଥିବା ଲୋକଙ୍କ କାମ ଶୁଣି, ସେମାନେ ଫେରିଲେ। ତା’ପରେ ରାଜା ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱର ଶୁଣି ଶୁଭ ଶାକୁନିକ ଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ: “ଶକୁନ୍ତଳା ପାଇଁ ଏହି ଶାକୁନିକ ଚିହ୍ନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ। ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ଦିନେ ତୁମେ ରାନୀ ହେବା, ତୁମର ପୁଅ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇବେ।” ଏପରି ଶବ୍ଦ ଓ ନାଦରେ ତପସ୍ବୀମାନେ ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ବର୍ଧମାନପୁର ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାଜପୁତ୍ର ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ପୌରବ ମହାନୁଭାବ ବର୍ଧମାନପୁର ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଭିତରକୁ ଗଲେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକରେ ବସିବା ପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଶକୁନ୍ତଳା ଲୋକମାନଙ୍କ ଆଗରେ ଦେବୀ ସମାନ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ହେଉଥିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେ ଶ୍ରୀଦେବୀ ନିଜେ ଆସିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ପୌଳୋମୀ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକରୁ ଜୟନ୍ତ ସହ ଫେରିଛନ୍ତି। ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇଲେ, ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ତେଜସ୍ବୀ ରୂପକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ କହିଲେ: “ଆଜି ଆମର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ଆମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲୁ, ଏହି ସୂର୍ୟସ୍ମାନ ବଡ଼ ତପସ୍ବୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଖି।” ଏପରି କହି କିଛି ଲୋକ ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ନେଇ ପୌରବ ପୁଅଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଲେ, ତାଙ୍କ କମଳନୟନ ହିମାବତ୍ପୁତ୍ର ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। କିନ୍ତୁ କିଛି ଅନ୍ୟ ଲୋକ, ମୂଢ଼ ଓ ଅତି ଉତ୍ସୁକତାରେ, ଶକୁନ୍ତଳାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ମୃଗଚର୍ମ ରେ ଢାକା ଥିଲେ। ସେମାନେ ଭୂତ-ପିଶାଚ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବିଳମ୍ବ ବେଳେ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଏହି ତପସ୍ବୀମାନେ କ୍ଷୁଧା ଓ ତୃଷ୍ଣାରେ କ୍ଷୀଣ, ବକୁଳ ଓ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଚର୍ମ ଓ ହାଡ଼ ଛାଡ଼ି କିଛି ନଥିଲା, ଶିରା ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ଜଟା, ଦୀର୍ଘ ଦାନ୍ତ, ଅତି କ୍ଷୀଣ ମୁହଁ, ଭାଙ୍ଗି ମୁଣ୍ଡ, ଉଠା ହାତ—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ହସିଲେ। ଏମିତି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ତପସ୍ବୀମାନେ ଏକାଉଁଠି ଆସି, ଏମିତି କହିଲେ: “ଯେଉଁ ବଡ଼ମାନ୍ୟ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ‘ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ’, ଆମେ ତାହା ମାନିଲୁ ନାହିଁ। ଧ୍ରୁବ, ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଥିବା ନଗରକୁ କାହିଁକି ଆମେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦରକାର? ଯିଏ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେଠି ପାଇଁ ଏହି ନଗରର କ’ଣ ଅର୍ଥ?