ମେନକା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ଏବଂ ସେଁଠି ଦୁଇଜଣେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ବସିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦୁହେଁ ଏକ ଦିନର ମତେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ଏହିପରି ହଜାର ବର୍ଷ କେମିତି କଟିଗଲା ତାହା ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ ହେଲା ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯଦିଓ ସଦା ଶାନ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିଲେ, ତଥାପି ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ସଞ୍ଚିତ ତାପସ୍ୟା ସେ ଏହି ସମୟରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ତାଙ୍କର ତାପସ୍ୟା କ୍ଷୟ ହୋଇଯିବାରୁ, ମୁନି ମୋହରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଏବଂ ଭ୍ରମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆବେଶିତ ହୋଇ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ପାଦରେ ପାଣିରେ ଧ୍ୱନି କରି, ସେ ଦ୍ୱୀପ ଉପରେ ଅପନ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମେନକା ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଚାହିଁ, ସେଇ ପାଣିର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିଲେ। ମେନକା ଭାବିଲେ, “ତାଙ୍କର ତାପସ୍ୟାର ତେଜ ଆକାଶରେ ଯାଏ ଓ ଆସେ, ଆଜି ମୁଁ ବୁଝିପାରୁଛି ଯେ ତାଙ୍କ ତାପସ୍ୟା ସମାପ୍ତ ହୋଇଛି।” ସେ ନିଜ ରଜସ୍ନାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, “ଏହି ସମୟରେ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ,” ବୋଲି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ନିପାତ କଲେ, ଯିଏ ଏହି ସମୟରେ କାମ ଓ ମୋହରେ ଆବେଶିତ ଥିଲେ। ଏହିପରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ମେନକା ମିଶି, ହିମବତ୍ ପର୍ବତର ଶୋଭାମୟ ଢାଳ ଓ ମାଲିନୀ ନଦୀ ପାଖରେ ଏକ କନ୍ୟା ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ଶକୁନ୍ତଳା। ଦେବକନ୍ୟା ସଦୃଶ, ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ଏଇ ଶିଶୁଟି ଏକ ମନୋହର ଶୈୟାରେ ପଡ଼ିଥିଲା। ମେନକା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା, ତୁମେ ମହାମୁନିଙ୍କ ତୀବ୍ର ତାପସ୍ୟାର ତେଜ ଧାରଣ କରିଛ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଆସିଥିଲି, ଏବେ ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବି।” ଏହିପରି, ମେନକା ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ମାଲିନୀ ନଦୀ ତଟରେ ଏଇ ନବଜାତ କନ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ି, ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଭାକୁ ଯାଇପଡ଼ିଲେ। ଏଠାରେ, ସିଂହ, ବାଘ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ତୁରେ ଭରିଥିବା ଅରଣ୍ୟରେ ଏଇ ଶିଶୁଟି ଏକା ଶୁଇଥିଲା, ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଚିଡ଼ିଆମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଜମା ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମାଂସାହାରୀ ପଶୁମାନେ ତାଙ୍କୁ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ଚିଡ଼ିଆମାନେ ମେନକାଙ୍କର ଝିଅଁକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲି, ଏହି ଶିଶୁଟିକୁ ଏକା ଶୁଇଥିବା ଦେଖିଲି। ସେଠି ମନୋହର, ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟରେ, ଚିଡ଼ିଆମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ମୋତେ ଦେଖି, ସେମାନେ ଆସି ମୋ ପାଦପଦ୍ମ ସମ୍ନିପାତ କଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତେ ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଝିଅଁକୁ ନିଅ, ତାଙ୍କର ମିତ୍ର ଯିଏ କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ଦମନ କରିଛନ୍ତି, ସେ କୌଶିକୀକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଦୟାକରି ଏହି ଝିଅଁକୁ ଲାଳନା କର।” ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭାଷା ବୁଝେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବପ୍ରତି ଦୟାଶୀଳ। ତେଣୁ ଏଇ ଶିଶୁଟିକୁ ନେଇ ମୋ ଝିଅଁରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲି। ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଯିଏ ଦେହ ଦେଇଥାଏ, ଯିଏ ପ୍ରାଣ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଯାହାର ଭୋଜନ ଖାଯାଯାଏ, ସେମାନେ ତିନିଜଣ ଜନକ (ପିତା) ଭାବେ ଗଣିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟରେ ଚିଡ଼ିଆମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରଖିଥିଲେ, ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଶକୁନ୍ତଳା ନାମ ଦେଲି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶକୁନ୍ତଳା ମୋର ଝିଅଁ, ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଶକୁନ୍ତଳା ମୋତେ ନିଜ ପିତା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ଏଭଳି, ମୋ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେବା ପରେ ମୁଁ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହିଥିଲି। ଏହିପରି ମୋତେ କଣ୍ୱ ପୁତ୍ରୀ ଭାବରେ ଜାଣ, ହେ ରାଜନ୍। ଯେହেতୁ ନିଜ ପିତା କିଏ ତାହା ଜାଣିନଥିଲେ, ଶକୁନ୍ତଳା କଣ୍ୱଙ୍କୁ ନିଜ ପିତା ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ସେପରି ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ କହିଲେ, “ତୁମର କଥା ଶୁଣି ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବୁଝିପାରୁଛି ତୁମେ ରାଜପୁତ୍ରୀ। ହେ ସୁନ୍ଦରି, ମୋର ପତ୍ନୀ ହେଉ, ଏବଂ ମୁଁ କଣ କରିବି ତାହା କୁହ। ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା, ବସ୍ତ୍ର, କୁଣ୍ଡଳ ଓ କଙ୍କଣ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ନଗରରୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି ଆଣିଦେବି। ଆଜି ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ମାଳା ଓ କୃଷ୍ଣାଚଳ ଆଣିଦେବି, ଏହି ଦେଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁମର ହେଉ, ମୋର ପତ୍ନୀ ହେଉ।” “ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ହେ ସୁମୁକୁରି, ଗାନ୍ଧର୍ବ ବିବାହରେ ମୋତେ ବିବାହ କର, କାରଣ ସମସ୍ତ ବିବାହ ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟରୁ ଗାନ୍ଧର୍ବ ବିବାହ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।” ଶକୁନ୍ତଳା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୋ ପିତା ଏବେ ଆଶ୍ରମରୁ ଫଳ ଆଣିବାକୁ ଗଲେ। ଅଳ୍ପ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କର, ସେ ଆସି ମୋତେ ତୁମକୁ ଦେଇବେ। କାରଣ, ମୋ ପିତା ସଦା ମୋର ଦେବତା ସମ, ଯାହାକୁ ମୋ ପିତା ଦେଇବେ, ସେଇ ମୋର ପତି ହେବେ। ଜନ୍ମରେ ପିତା, ଯୁବତୀରେ ପତି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ପୁତ୍ର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ନାରୀ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” “ମୁଁ ମୋର ତ୍ୟାଗୀ ପିତାଙ୍କ ଆଦର କରେ, ଧର୍ମକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ, କିପରି ଅଧର୍ମରେ ପତି ଚୟନ କରିପାରିବି? ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ହାତରେ ଅସ୍ତ୍ର ନୁହେଁ। ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ଦାନବ ନାଶ କରନ୍ତି; ଅଗ୍ନି ତାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ଦହେ। ରାଜା ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଦଣ୍ଡନାୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଦହନ କରନ୍ତି; କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ବଜ୍ରଧାରୀ ଦାନବ ନାଶ କରିଥିବା ପରି ସେମାନେ ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରନ୍ତି।” ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଭଲ ଭାବେ ଜାଣେ, ସେ କ୍ରୋଧ ଶୂନ୍ୟ। ମୁଁ ତୁମେ ଯେପରି ମୋତେ ଇଚ୍ଛା କର, ମୁଁ ତୁମକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ। ମୋର ମନ ଏବେ କେବଳ ତୁମେ ପାଇଁ। ଆତ୍ମା ନିଜର ମିତ୍ର, ନିଜର ଆଶ୍ରୟ; ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜେ ନିଜକୁ ଦେଉଥିବା ଉଚିତ୍।” “ସଂକ୍ଷେପରେ, ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାରର ବିବାହ ଧର୍ମସ୍ମୃତିରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି—ବ୍ରହ୍ମ, ଦୈବ, ଆର୍ଷ, ପ୍ରଜାପତ୍ୟ, ଅସୁର, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ ଓ ପୈଶାଚ। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ଚାରିଟି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ଛଅଟି ଧର୍ମ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ। ରାଜାମାନେ ରାକ୍ଷସ ବିବାହ କରିପାରନ୍ତି; ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ଅସୁର ବିବାହ ଉଚିତ୍। ଏହି ପାଞ୍ଚ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି ଧର୍ମ, ଦୁଇଟି ଅଧର୍ମ।