ଦେବଙ୍ଗନାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମେନକା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି କଥାକୁ ଜାଣି ଦେବତା ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, “ମେନକା, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଉପକାର କର। ମୋ କଥା ଶୁଣ। ବଡ଼ ତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଘୋର ତପସ୍ୟା ଦେଖି ମୋର ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଉଛି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମର, ମେନକା! ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଅପାର ଦୃଢ଼ତାରେ ଦୃଢ଼, ତାଙ୍କୁ ବିଚଳିତ କରିବା କଠିନ। ତୁମେ ଯାଅ, ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କର, ଯେପରି ତିନି ମୋତେ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାକୁ ବିଘ୍ନିତ କର, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ବଡ଼ ଉପକାର ହେବ। ତୁମ ରୂପ, ଯୁବନ, ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ, ଚାଲ-ଚଳନ, ହାସ୍ୟ ଓ ମିଷ୍ଟି କଥା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କର, ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରୁ ଦୂର କର। ତିନି ଏକ ମହାନ ତପସ୍ବୀ, ଅପାର ତପୋବଳ ଓ ଶୀଘ୍ର କ୍ରୋଧୀ, ଏହି କଥା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ତପସ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଦେଖି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ, ତେବେ ମୁଁ କିପରି ଭୟଭୀତ ହେବି ନାହିଁ? ଯିଏ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପୁଅମାନେ କୁ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ, ଯିଏ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହୋଇ ବଳପୂର୍ବକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଇଥିଲେ, ସେଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଜଗତ୍ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ ଓ ତୀର୍ଥମୟ କୌଶିକୀ ନଦୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ମତଙ୍ଗ, ଯିଏ ଶିକାରୀ ହୋଇଥିଲେ, ସହାୟତା କରିଥିଲେ। ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆକ୍ଷମାକୁ ଫେରିଥିଲେ ଓ ସେଠାରେ ନଦୀ କୂଳରେ ଏହାକୁ ପାରେତି ନାମ ଦେଇଥିଲେ। ଶୁଭ ହୃଦୟରେ ସେଠି ମତଙ୍ଗଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଭୟରୁ ତୁମେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ସୋମପାନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ସେ ଏକ ନୂତନ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରି, ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ତିଆରି କରିଥିଲେ, ଶ୍ରବଣ ଆଦି ନକ୍ଷତ୍ର ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପରେ ପତିତ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ କୁ ଭଞ୍ଗ କରିଥିଲେ, ତଥାପି ସେଇ କୌଶିକ ରାଜା ଋଷି ନିଜ ତପୋବଳରେ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରି ତ୍ରିଶଙ୍କୁକୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଥିଲେ। ମୁଁ ଏପରି କର୍ମ ଥିବା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ବହୁତ ଭୟପାଉଛି। ମୋର ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କର, ଯେପରି ସେ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ମୋତେ ଦଗ୍ଧ କରିଦେବେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଜଳାଇଦେଇପାରିବେ, ପୃଥିବୀକୁ ଭୂମିରେ ଉଲ୍ଲୋଡ଼ିଦେଇପାରିବେ, ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଚାପିଦେଇପାରିବେ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଟାଇପାରିବେ। ଏପରି ତପୋବଳୀ, ଅଗ୍ନିସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା ଏକ ମହାନ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନକୁ ମୁଁ କିପରି ଯାଇପାରିବି? ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଗ୍ନି ସମାନ, ଚକ୍ଷୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର-ନକ୍ଷତ୍ର, ଜିହ୍ବା କାଳ ସମାନ, ଏପରି ଏକ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ମୁଁ କିପରି ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିବି? ଏପରି ଶକ୍ତିରେ ଯମ, ସୋମ, ମହାର୍ଷି, ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ବାଲଖିଲ୍ୟ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ, ତେବେ ମୁଁ ଜଣେ ନାରୀ ହୋଇ କିପରି ଭୟଭୀତ ହେବି ନାହିଁ? ଏପରି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି ମୁଁ କିପରି ସେ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବି? ମୋ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କର, ଯେପରି ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବି। ତେଣୁ, ବାୟୁଦେବ ମୋତେ ମୋ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଖେଳା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏକ ନିବାସ ଦେଉନ୍ତୁ, ଏବଂ କାମଦେବ ମୋ ସହଯୋଗୀ ହେଉନ୍ତୁ। ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ, ସୁଗନ୍ଧିତ ବାୟୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ବହି, ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଲା। ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେବା ପରେ ମେନକା କୌଶିକଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏପରି ଆଦେଶ ପାଇ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ନିୟମିତ ଯିବାକୁ କହିଲେ। ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟରେ, ବାୟୁ ସହିତ ମେନକା ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଓ ଭୟଭୀତ ହୃଦୟ ଥିବା ମେନକା, ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଓ ତାପରେ ପାପ ଦଗ୍ଧ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନରେ ଖେଳିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ବାୟୁ ତାଙ୍କ ପୋଶାକକୁ ଉଡ଼ାଇ ନେଲା, ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ରମା ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ମେନକା ତାଙ୍କ ପୋଶାକ ଉଠାଇବାକୁ ଭୂମିକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଲଜ୍ଜା ଭାବରେ ବାୟୁକୁ ଅଭିଯୋଗ କରୁଥିବା ପରି ଚାଲିଲେ। ତାପରେ ରାଜା ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଓ ଅସୁବିଧାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ତାଙ୍କ ରୂପ ଓ ଗୁଣ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମନ ମୋହିତ ହେଲା, ତାଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ମେନକା ମଧ୍ୟ ଅନୁମତି ଦେଲେ, ଓ ଦୁଇଜଣେ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକାସାଥି ରହିଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଲେ, ଏକ ଦିନ ପରି ଏହି ଭୋଗ ହଜାର ବର୍ଷ ଚାଲିଗଲା। ତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯଦିଓ ଅନେକଦିନ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଜୟ କରିଥିଲେ, ଏହି ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା କ୍ଷୟ ହେଲା। ତପସ୍ୟା କ୍ଷୀଣ ହେବାରୁ ତିନି ମୂଡ଼ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରିଲେ। ପାଣିରେ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱନି କରି, ଦ୍ୱୀପ ଉପରେ ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ। ମେନକା, ଯିବାକୁ ଚାହିଁ, ପାଣିର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶକ୍ତି ଆକାଶରେ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ମେନକା ବୁଝିଲେ ଏବେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ସମାପ୍ତ। “ଏବେ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ,” ବୋଲି ମେନକା ରଜସ୍ନାନ କରି ବାପରେ ଅଭିଲାଷା ଏବଂ କାମନାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମେନକାଙ୍କ ଉପରେ ଶକୁନ୍ତଳା ନାମକ ଏକ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯିଏ ହିମବତ୍ ପର୍ବତର ଶୋଭାମୟ ଢାଳ ଓ ମାଳିନୀ ନଦୀ ତୀରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଦେବତା ସମାନ ଏହି ଶିଶୁ, ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାରରେ ଭୂଷିତ, ଏକ ସୁନ୍ଦର ଶୟନରେ ଶୋଇଥିଲେ। ମେନକା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶିଶୁ, ତୁମେ ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଘୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ, ଏବେ ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବି, କାରଣ ଦେବତାଙ୍କ କାମ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଆସିଥିଲି।