ରାଜା ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଏହିପରି ଜଣାଯିବା ପରେ, ସେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ରୂପସ୍୵ନୀ, ହସରେ ଚମକୁଥିବା ଏକ ମହାନ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ କନ୍ୟା ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ସୁନ୍ଦର ଯୌବନରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଏହା ଦେଖି ରାଜା ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। "ତୁମେ କିଏ, ହେ ସୁନ୍ଦରି? କାହାର କନ୍ୟା? ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଛ? ଏତେ ଗୁଣ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ, କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛ? ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିବା ସହିତ, ହେ ମଙ୍ଗଳମୟୀ, ମୋର ହୃଦୟ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଯାଇଛି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ମୋତେ କୁହ, ହେ ସୁନ୍ଦରି।" "ମୁଁ ଏଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛି, କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ମୋର କଥା ଶୁଣ, ହେ ନାଗିନୀ ଦଳ ଭାସ୍କରିଣୀ, ମଦୋନ୍ମତ ହସରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍।" "ମୁଁ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଯେଉଁ ସଂପ୍ରଦାୟର, ବିଶେଷକରି ପୁରୁବଂଶର ଅଂଶଜ, ଆଜି ମୁଁ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ତୁମକୁ ବରଣ କରିଛି।" "ମୋର ହୃଦୟ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ଷତ୍ରିୟା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଋଷିର କନ୍ୟା (ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅପକୃଷ୍ଟ) ଉପରେ ଆସକ୍ତି ହୁଏନାହିଁ।" "ଏହିପରି ଅଟୁଟ ମନ ନେଇ ମୁଁ ତୁମପାଇଁ ଅଛି, ହେ ମୃଦୁସ୍ୱରା, ତୁମେ କ୍ଷତ୍ରିୟା ଅଟୁଟ ମନ ନେଇ ତୁମ ନାମ କୁହ।" "ମୋର ହୃଦୟ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ କନ୍ୟା ପାଇଁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଚାହୁଁଛି, ହେ ଵିସାଳ ନୟନି, ଏକ ଭକ୍ତ ପତିକୁ ଗ୍ରହଣ କର। ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର, ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବିବା ଦରକାର ନାହିଁ।" ଏପରି ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ କନ୍ୟା ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ କରି, ମୃଦୁ ଓ ସୁମଧୁର କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— "ମୁଁ ପୂଜ୍ୟ କଣ୍ୱ ମୁନିଙ୍କ କନ୍ୟା ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ହେ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ସେ ତପସ୍ୟାଶୀଳ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା।" "ମୁଁ ସ୍୵ାଧୀନ ନୁହେଁ, ହେ ରାଜନ୍; କାଶ୍ୟପ ମୋର ଗୁରୁ ଓ ପିତା। ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କର; ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ସେ ପୂଜ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଦୃତ, ଶୁଦ୍ଧ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ; ଧର୍ମ କମ୍ପିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅଟୁଟ ନିୟମରେ ଅବିଚଳିତ।" ତାପରେ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ପଚାରିଲେ— "ହେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, କିପରି ତୁମେ ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ହେଲ? ଏହା ନେଇ ମୋର ମନରେ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଅଛି; ଦୟାକରି ଏଠାରେ ମୋର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର।" ଶକୁନ୍ତଳା କହିଲେ— "ଯେପରି ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଛି, ଏହିପରି ଆଗରୁ ମଧ୍ୟ ଘଟିଥିଲା। ସେ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନଭାବେ କଥା କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସ୍୵ଭାବ ଅନ୍ୟ।" "ଏଭଳି ମୂଢ଼, ପାପରେ ଆବୃତ, ସେ ନିଜ ପ୍ରତି ଦ୍ରୋହ କରିଥାଏ; ରାଜନ୍, ମୁଁ କିପରି ମୁନିଙ୍କ କନ୍ୟା ହେଲି, ସେଠାରେ ପ୍ରକୃତ ଘଟଣା ଶୁଣ।" "ଏକଥା ହେଉଛି, ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ମୁନି ଆସି, ମୋତେ ପଚାରିଥିଲେ—'ତୁମେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା, ତେବେ ଶକୁନ୍ତଳା କିପରି ତୁମର କନ୍ୟା?'" "'ତୁମଠାରୁ କିପରି ଏକ କନ୍ୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ସତ୍ୟ କହ, ହେ କାଶ୍ୟପ।' ତାଙ୍କୁ ପୂଜ୍ୟ କଣ୍ୱ ଯଥାଯଥ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଏହି କଥା ଶୁଣ, ରାଜନ୍।" "ପୂର୍ବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତପସ୍ୱୀ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ତାହାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭିତ ହେଇ ପଡ଼ିଥିଲେ।" "ତାଙ୍କର ତପୋଜ୍ୱଳା ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ମୋର ସ୍ଥାନରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଇଯିବି, ଏହି ଭୟରେ ପୁରନ୍ଦର ମେନକାଙ୍କୁ କହିଲେ—" "'ଦେବାଙ୍ଗନାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ଏକ ଉପକାର କର, ମୋ କଥା ଶୁଣ।'" "'ମହାତପସ୍ୱୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଉଛନ୍ତି।'" "'ମେନକା, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମର; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୃଢ଼ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ବିଚ୍ଳିତ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ, ତେବେ ତୁମେ ଯାଅ।'" "'ତୁମ ରୂପ, ଯୌବନ, ମୃଦୁଭାଷା, ଭାବ, ହାସ୍ୟ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କର, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ କର।'" "'ସେ ମହାନ୍ ତପସ୍ୱୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧୀ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଜାଣନ୍ତି।'" "'ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ତପସ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧକୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭୟ କର, ତେବେ ମୁଁ କିପରି ଭୟ କରିବିନାହିଁ?'" "'ସେ ଯିଏ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ହରିଥିଲେ, ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବଳପୂର୍ବକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ।'" "'ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଯିଏ ଦୁସ୍ସାଧ୍ୟ ଓ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ନଦୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ଲୋକେ କୌଶିକୀ ବୋଲି ପବିତ୍ର ମନେ କରନ୍ତି।'" "'ଏଠି, ପୂର୍ବକାଳରେ, ଏହି କଠିନ ସ୍ଥାନରେ, ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କ ଭାର୍ୟାକୁ ମତଙ୍ଗ ନାମକ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ଶିକାରୀ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।'" "'ଅକ୍ଷମା ନଦୀକୂଳରେ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ପରେ, ଋଷି ଆସି, ତାହାକୁ ପାରେତି ନାମ ଦେଇଥିଲେ।'" "'ଏଠି, ସେ ମନରେ ଖୁସି ହୋଇ, ମତଙ୍ଗଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଭୟରେ ତୁମେ ସୋମପାନ କରିବାକୁ ଗଲେ।'" "କ୍ରୋଧରେ ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ତାରାଗଣ ସହିତ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଶ୍ରବଣ ଆଦି ନକ୍ଷତ୍ର ତିଆରି କଲେ, ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପରେ ତଳା ପଡ଼ିଥିବା ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଲେ।" "ଦେବତାମାନେ ଅବମାନନା କରି ଯଜ୍ଞ ନାଶ କଲେ, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କୌଶିକ ରାଜା ଋଷି କିପରି ବ୍ରାହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ଶାପ ମୁକ୍ତ ହେବେ?" "ସେ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ତପସ୍ୱୀ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଏବଂ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଗଲେ।" "ଏପରି କର୍ମ କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ବହୁତ ଭୟ କରୁଛି; ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅ, ହେ ଦେବ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ମୁଁ ଦଗ୍ଧ ନ ହେଉ।" "ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦହିଦେଇପାରନ୍ତି, ପୃଥିବୀକୁ ଚଳାଇପାରନ୍ତି, ମହାମେରୁକୁ ସଙ୍କୁଚିତ କରିପାରନ୍ତି, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଟାଇପାରନ୍ତି।" "ଏଭଳି ତପସ୍ୟାଶକ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନ, ଅଗ୍ନିସମ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀକୁ ମୋତେ କିପରି ଏକ ନାରୀ ନିକଟେଇବ?" "ଅଗ୍ନିସମ ମୁଖ, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର-ତାରାସମ ନୟନ, କାଳସମ ଜିହ୍ୱା—ଏଭଳି ମହାନ୍କୁ ଏକ ନାରୀ କିପରି ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିବ?" "ଯମ, ସୋମ, ମହାମୁନିମାନେ, ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବାଳଖିଲ୍ୟମାନେ ଯାହାଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ଭୟ କରନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ଏକ ନାରୀ ଭୟ କରିବା ସ୍ୱାଭାବିକ ନୁହେଁ କି?