କର୍ଣ୍ଣ, ଶତ୍ରୁ ଶିବିର ଭଞ୍ଜକ ଯୋଦ୍ଧା, ଦୁଇ ଦିନ ଧରି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ତାଙ୍କ ପରେ ଶଲ୍ୟ, ଗଦା ଯୁଦ୍ଧରେ ଅର୍ଧ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସେହି ଦିନର ଶେଷରେ, ଦ୍ରୋଣର ପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱଥ୍ଥାମା, କୃତବର୍ମା ଓ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସେନାକୁ, ଯେଉଁମାନେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ଶୟନାସୀନ ଥିଲେ, ରାତିରେ ବିନା ଭୟରେ ବଧ କଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାଖ୍ୟାନ, ଯାହାକୁ "ଭାରତ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଶୌନକଙ୍କୁ ଜନମେଯୟଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଶିଷ୍ୟ ଉଗ୍ରଶ୍ରବାସ୍ (ସୂତ) ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ରାଜାମାନଙ୍କର ଶୌର୍ୟ ଓ ବୀରତା ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ମହାକାବ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ପୌଷ୍ୟ, ପୌଲୋମ, ଏବଂ ଆସ୍ତୀକର ସ୍ମୃତି ରହିଛି। ଏହି ମହାଭାରତ ନାନା ଅର୍ଥ ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଧାରଣ ଦେଇ, ଅନେକ ଅବସର ଓ ଘଟଣା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଛି। ଯେପରି ବିମୁକ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ଜିଜ୍ଞାସୁମାନେ ବିରାଗକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରନ୍ତି, ସେହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଜୀବନ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ, ସେପରି ଏହି ଇତିହାସ ସମସ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଉତ୍ତମ। ପୃଥିବୀରେ ଏମିତି କୌଣସି କଥା ନାହିଁ ଯାହା ଏହି ମହାଭାରତ ଉପାଖ୍ୟାନରୁ ଅଲଗା, ଯେପରି ଶରୀର ଖାଦ୍ୟ ବିନା ଚାଲିପାରେ ନାହିଁ। କବିମାନେ ଏହି ଭାରତକୁ ନିଜ ଜୀବିକା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଉତ୍ତମ ପରିଚାରକମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଉନ୍ନତିର ଲାଗି ଭଜନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ଏହି ପରମ ଇତିହାସକୁ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ଅର୍ପିତ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଧ୍ୱନି, ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଶବ୍ଦ ଶକ୍ତି ଏହାରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ସାମାନ୍ୟ ଓ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇତିହାସରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ପଦ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅର୍ଥ, ଯୁକ୍ତି, ଓ ବେଦ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ—ସେଉଁଠି ଏହି ଭାରତ ଗ୍ରନ୍ଥର ଅନେକ ପର୍ୱ ଶ୍ରବଣ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ପର୍ୱ ତାଲିକା, ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦିଆଯାଏ। ଏଠାରେ ପୌଷ୍ୟ, ପୌଲୋମ, ଆସ୍ତୀକ, ଆଦି ଓ ଅଶ୍ୱତରଣ ପର୍ଯ୍ୟାୟ, ତାପରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକ ସମ୍ଭବ ପର୍ବ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଲକ୍ଷାଗୃହ ଦାହ, ତାପରେ ହିଡିମ୍ବା ଉପାଖ୍ୟାନ, ବକାସୁର ବଧ ଓ ଚିତ୍ରରଥ ଉପାଖ୍ୟାନ ଦିଆଯାଏ। ପରେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସ୍ଵୟଂବର, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମାନୁସାରେ ସେ ଜିତିଯାନ୍ତି, ତାପରେ ବିବାହ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆସେ। ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ ବିଦୁରଙ୍କ ଆଗମନ, ରାଜ୍ୟ ଲାଭ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବନବାସ, ଏବଂ ସୁଭଦ୍ରା ହରଣ। ସୁଭଦ୍ରା ହରଣ ପରେ 'ହରିତା ହରଣ' ଉପାଖ୍ୟାନ, ତାପରେ ଖଣ୍ଡବ ଦାହ ଓ ମାୟା ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଘଟେ। ପରେ ସଭା ପର୍ବ ଓ ମନ୍ତ୍ର ପର୍ବ ଆସେ; ଜରାସନ୍ଧ ବଧ ଓ ଦିଗ୍ବିଜୟ ଉପାଖ୍ୟାନ ଦିଆଯାଏ। ଦିଗ୍ବିଜୟ ପରେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ, ଅର୍ଘ୍ୟା ଦାନ, ଶିଶୁପାଳ ବଧ ପର୍ବ ଅନୁସରେ ଆସନ୍ତି। ଏଠାରେ ଚୋରପଟ୍ଟ ଖେଳ ପର୍ବ, ତାପରେ ତାହା ପରେ ଘଟିଥିବା ଉପାଖ୍ୟାନ, ଅରଣ୍ୟକ ପର୍ବ ଓ କିର୍ମିର ବଧ ଦିଆଯାଏ। ତାପରେ ଅର୍ଜୁନ ଯାତ୍ରା, ଈଶ୍ୱର ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ, ଯାହା କୈରାତ ପର୍ବ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହା ପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦେବଲୋକ ଯାତ୍ରା, ନଳ ଉପାଖ୍ୟାନ ଦିଆଯାଏ, ଯାହା ଧର୍ମିକ ଓ କରୁଣାମୟ। ପରେ ଧାର୍ମିକ କୁରୁରାଜଙ୍କ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଜଟାସୁର ବଧ, ଏବଂ ଯକ୍ଷ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆସେ। ନିବାତକବଚ ସହ ଯୁଦ୍ଧ, ସର୍ପ ଉପାଖ୍ୟାନ, ଏବଂ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସହ ସଂବାଦ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ତାପରେ ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସଂବାଦ, ଘୋଷାଯାତ୍ରା, ଅନଶନ ପ୍ରତିଜ୍ଞା, ମନ୍ତ୍ରଣା ନିର୍ଣୟ ଓ ମୃଗସ୍ୱପ୍ନ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆସେ। ଏଠି ଭୃହିଦ୍ରୌଣିକା, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଉପାଖ୍ୟାନ, ଦ୍ରୌପଦୀ ହରଣ ଓ ଜୟଦ୍ରଥ ମୁକ୍ତି ଉପାଖ୍ୟାନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଏଠି ରାମ ଉପାଖ୍ୟାନ, ପତିବ୍ରତା ମହିମା ଓ ସାବିତ୍ରୀର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗାଥା ଅଛି। ତାପରେ କୁଣ୍ଡଳ ହରଣ ଉପାଖ୍ୟାନ, ଅରଣ୍ୟ ପର୍ବ, ବିରାଟ ପର୍ବ, ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ପ୍ରବେଶ ଓ ଚୁକ୍ତି ପାଳନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ପରେ କିଚକ ବଧ, ଗୋହରଣ ଉପାଖ୍ୟାନ ଓ ମତ୍ସ୍ୟ ଦେଶରେ ଅଭିମନ୍ୟୁ ବିବାହ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆସେ। ଉଦ୍ୟୋଗ ପର୍ବ, ତାପରେ ସଞ୍ଜୟଯାନ ପର୍ବ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଚିନ୍ତାଜନିତ ଜାଗ୍ରତି ପର୍ବ, ସନତ୍ସୁଜାତ ନାମକ ଗୁପ୍ତ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ସଂବାଦ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ତାପରେ ଯାନସନ୍ଧି ପର୍ବ, ଦିବ୍ୟ ଉପାଖ୍ୟାନ, ମାତଳି କଥା ଓ ଗାଳବ କୃତ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ସାବିତ୍ରୀ, ବାମଦେବ, ଭୈନ୍ୟ, ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ଏବଂ ଷୋଡଶ ରାଜା ଉପାଖ୍ୟାନ ଅଛି। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ, ବିଦୁଳାପୁତ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞା, ଉଦ୍ୟୋଗ ପର୍ବ, ସେନାଯାତ୍ରା ଓ ବିଶ୍ୱ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଏଠି ବିବାଦ ପର୍ବ, ମହାତ୍ମା କର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବ, ମନ୍ତ୍ରଣା ନିର୍ଣୟ ପରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ କ୍ରିୟା ଉପାଖ୍ୟାନ ଅଛି। ଏଠି ବିଶ୍ମୟଜନକ ଶ୍ୱେତା ଉପାଖ୍ୟାନ, ଯାହା ବହୁ କଥାର ମୂଳ, ତାପରେ କୁରୁ-ପାଣ୍ଡବ ସେନା ଯାତ୍ରା ଉପାଖ୍ୟାନ ଅଛି। ଏଠି ରଥୀ ଓ ମହାରଥୀଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ, ଉଲୂକ ଦୂତ ପ୍ରବେଶ, ଯାହା ରୋଷ ବୃଦ୍ଧି କରେ, ଅଛି। ଏଠି ଅମ୍ବା ଉପାଖ୍ୟାନ, ଭୀଷ୍ମ ଅଭିଷେକ ପର୍ବ, ତାପରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ପର୍ବ ଅଛି। ପରେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ନିର୍ମାଣ, ଭୂମି ପର୍ବ ଏବଂ ଦ୍ୱୀପମାଳାର ବିସ୍ତୃତି ଉପାଖ୍ୟାନ ଅଛି। ସେଠାରେ ମହାର୍ଷି ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥିଲେ; ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଉପାଖ୍ୟାନ, ତାପରେ ଭୀଷ୍ମ ବଧ, ଦ୍ରୋଣ ଅଭିଷେକ, ସଂଶପ୍ତକ ବଧ ଦିଆଯାଏ। ଏଠି ଅଭିମନ୍ୟୁ ବଧ, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପର୍ବ, ଜୟଦ୍ରଥ ବଧ, ତାପରେ ଘଟୋତ୍କଚ ବଧ ଉପାଖ୍ୟାନ ଅଛି। ଏହିପରି ଏହି ମହାଭାରତ କଥା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାଖ୍ୟାନ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି, ଯାହା ରାଜାମାନେ, ଦୈବତା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ପ୍ରେମ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଏକ ଇତିହାସ।