ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ମହାଭାରତର ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରିତ ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ଜନ୍ମ ଓ ପୁନଃଜନ୍ମ, ଜୀବନ ଓ ଧର୍ମର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉଜାଗର କରାଯାଏ। ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି—ଜୀବାତ୍ମା ଜେଉଁଠି ଚାହେଁ, ସେଠି ପ୍ରବେଶ କରେ; ଗଛ-ଗଛି, ଔଷଧି, ଜଳ, ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଚାରିପାଏ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ, ଚାରିଟିଆ ଓ ଦୁଇଟିଆ ପଦବାନ୍ତ ପ୍ରାଣୀ—ସବୁଠାରେ ଜୀବାତ୍ମା ଗର୍ଭ ରୂପେ ଶରୀର ଧାରଣ କରେ। ଏଠି ଜିଜ୍ଞାସା ଉଠେ—ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଜୀବାତ୍ମା ନୂତନ ଶରୀର ନେଇ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରେ କି, ନାକି ପୂର୍ବ ଶରୀର ସହିତ ଆସେ? ମନର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ମାନବ ଜନ୍ମ କିପରି ଲଭ୍ୟ? ଏହି ଶରୀର କିପରି ବିକାଶ ପାଏ, ଆଖି ଓ କାନ କିପରି ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏହି ସତ୍ୟ କୁହନ୍ତୁ, କାରଣ ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି ମନେ କରୁଛୁ। ଏଠି କୁହାଯାଉଛି—ବାୟୁ ଗର୍ଭରେ ଥିବା ଶିଶୁକୁ ବିକାଶ କରେ; ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ, ବୀଜ ସହିତ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ବି ଚାଲିଯାଏ। ସେଠାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଅଧିକାର ଥାଇ, ଏଠି ଏହି ଗର୍ଭକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ବିକଶିତ କରେ। ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେବା ସମୟରେ, ନୂତନ ଶରୀର ଧାରଣ କରି, ସେ ଚେତନା ପାଏ। କାନ ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ ଶୁଣେ, ଆଖି ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖେ। ନାକ ଦ୍ୱାରା ଗନ୍ଧ ଶୁଘେ, ଜିଭ ଦ୍ୱାରା ରସ ଅନୁଭବ କରେ, ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରେ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତା ଧାରଣ କରେ। ଏପରି ଭାବେ ଏହି ମହାତ୍ମା ଦେହୀ ଆଠଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି ଦେହୀ ମଣିଷ ଦେହରେ ଥିବାବେଳେ ଜଳାଯାଏ, କିମ୍ବା ପିତାଯାଏ, କିମ୍ବା ଫିଙ୍ଗାଯାଏ, ତା’ପରେ ସେ ନିର୍ବାନ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ—ତେବେ ଆତ୍ମା କିପରି ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରେ? ଏଠି ଜଣାଯାଏ—ଜନ୍ମ ଛାଡ଼ି, ସେ ଶୟନାନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ପରି, ନିଜର ସୁକୃତ ଓ ଦୁଷ୍କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ବାୟୁର ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଯାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ସୁକୃତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୁଭ ଗର୍ଭ ପାଆନ୍ତି; ଦୁଷ୍କୃତ କରୁଥିବାମାନେ ଅଶୁଭ ଗର୍ଭ ପାଆନ୍ତି। ଦୁଷ୍ଟମାନେ କୀଟ, ପତଙ୍ଗ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଆଉ କିଛି କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ। ଚାରିପାଏ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ, ଦୁଇଟିଆ ଓ ଛଅଟିଆ ପାଏଁ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଭଳି ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହିଦେଲି, ଆଉ କଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ? ଏହିଠାରେ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ପାଏ? ତପସ୍ୱା କି ଜ୍ଞାନ? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ସେହି ସତ୍ୟ କୁହନ୍ତୁ। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ସଦା କହନ୍ତି, ଏହି ହେଉଛି ମଣିଷର ସଠିକ ମାର୍ଗ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ପଣ୍ଡିତ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ଅନ୍ୟଙ୍କର ଖ୍ୟାତି କୁ ନଶ୍ୱର କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ତାଙ୍କୁ ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ। ଚାରିଟି ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି—ଯଦି ଏହା ଅଭିମାନ ସହିତ କରାଯାଏ, ତେବେ ଭୟ ଆସେ: ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ଅଭିମାନ, ମୌନର ଅଭିମାନ, ଅଧ୍ୟୟନର ଅଭିମାନ, ଓ ଯଜ୍ଞର ଅଭିମାନ। ମଣିଷ କେବେ ବି ସମ୍ମାନରେ ଆନନ୍ଦ ନ ପାଉ, ଅସମ୍ମାନରେ ଦୁଃଖିତ ନ ହେଉ। ଭଲ ଲୋକେ ଭଲକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟମାନେ କେବେ ଭଲମନ୍ତିର ମନକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। "ମୁଁ ଦେଇବି," "ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି," "ଏହା ମୋର," "ଏହା ମୋର ବ୍ରତ"—ଏହି ସମସ୍ତ ଭୟର କାରଣ, ଏବଂ ଏମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଜଣେ ପ୍ରାଚୀନ ଶରଣକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍ ମିଳେ, ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ସେ ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଏବେ ଆସନ୍ତୁ ଜୀବନର ଚାରି ଆଶ୍ରମର ଧର୍ମ ଓ ଉପାୟ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା— ଘରେ ଥିବା ଗୃହସ୍ଥ କିପରି ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ? ଭିକ୍ଷୁ କିପରି ଚର୍ଯ୍ୟା କରେ? ଆଚାର୍ଯ୍ୟ କିପରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରନ୍ତି? ଅରଣ୍ୟବାସୀ କିପରି ଏହି ଜୀବନରେ ଅନେକ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି? ଯିଏ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଆସେ, ଗୁରୁଙ୍କ ସେବା କରେ, ପ୍ରଭାତେ ଉଠେ, ଶେଷରେ ଶୋଏ, ମୃଦୁ, ସଂଯମୀ, ଦୃଢ଼, ସଚେତନ, ଶ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେହି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସଫଳ ହୁଏ। ଯିଏ ଧର୍ମମୟ ଉପାୟରେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରିଛି, ସେ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ, ସଦା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଅତିଥିକୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟଙ୍କର ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇନଥିବା ଜିନିଷ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରାଚୀନ ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ। ଯିଏ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଜୀବନ ଚାଲାଏ, କୁକୃତ୍ୟରୁ ଦୂରେ ରହେ, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଉଛି, କାହାକୁ ହାନି କରୁନାହିଁ, ଅରଣ୍ୟରେ ନିୟମିତ ଭୋଜନ ଓ ଆଚରଣରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ସେହି ଋଷି ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ପାଏ। ସେ କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା କରେନାହିଁ, ସଦା ଧାର୍ମିକ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟୀ, ସବୁଠାରୁ ଅଲଗା, ଘର ନଥିବା, ହଲକା ଓ କମ୍ ଚଳନର, ଅନେକ ଦେଶ ଘୁରୁଥିବା—ଏହି ହେଉଛି ଭିକ୍ଷୁ। ଯିଏ ରାତି ଦ୍ୱାରା ଲୋକକୁ ଜୟ କରେ, ଇଚ୍ଛା ଓ ଭୋଗକୁ ଜୟ କରିଛି, ସେହି ଋଷି ଅରଣ୍ୟରେ ନିୟମିତ ହୋଇ ଏହି ରାତିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଦଶ ପୂର୍ବଜ, ଦଶ ପରଜନ୍ମ ଏବଂ ନିଜକୁ ଏକୁଶ ଭାବେ ଦେଖେ; ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ଶରୀର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏଠି ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—କେତେ ଋଷି ଅଛନ୍ତି, କେତେ ପ୍ରକାର ମୌନ ଅଛି? ଏହି କଥା କୁହନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ପଛରେ ଗ୍ରାମ ରଖେ, କିମ୍ବା ଗ୍ରାମବାସୀ ପଛରେ ଅରଣ୍ୟ ରଖେ, ସେମାନେ ମନ୍ୟୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଅରଣ୍ୟରେ ରହିଲେ, ଯେଉଁ ଋଷି ଗ୍ରାମର ଜିନିଷ ବ୍ୟବହାର କରେନାହିଁ, ସେଠି ଗ୍ରାମ ପଛରେ ରହିଯାଏ। ଯେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା ରହିଥାଏ, ସେଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଁବା ଉଚିତ; ଏହିଭଳି ଗ୍ରାମରେ ରହିଲେ ଅରଣ୍ୟ ପଛରେ ରହିଯାଏ। ଯିଏ କାମନା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ମୌନ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଛନ୍ତି, ସେହି ଏହି ଲୋକରେ ସିଦ୍ଧି ପାଏ। ଯିଏ ଦାନ୍ତ ସଫା, ନଖ ଛେଡ଼ା, ସଦା ସ୍ନାନ କରିଥିବା, ଶୁଭ କର୍ମ କରୁଥିବା, କଳା ମାନ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେକୁ କିଏ ପୂଜିବେ ନାହିଁ?