ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ମହାନ ରାଜା ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ—“ହେ କୃତୟୁଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେପରି ଇଚ୍ଛାମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇ ବାସ କଲ, କିଏ ତାହାର କାରଣ? କାହିଁକି ସ୍ୱର୍ଗ ଛାଡ଼ି ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଲେ?” ତାକୁ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା: “ଏଠି ଯେପରି ଧନ ହରାଇଗଲେ ନିଜ ଜଣେ ଆତ୍ମୀୟ, ବନ୍ଧୁ, ସ୍ୱଜନ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି, ସେପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ, ଦେବତାମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି। ଏଠିରେ ପୁଣ୍ୟ କେମିତି ଶୁନ୍ୟ ହୁଏ? କିଏ କିଏ କେଉଁଠି ପହଞ୍ଚେ? ଏ ମୋ ପାଇଁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ; ତୁମେ ଜାଣିଛ, ମୋତେ ସଠିକ୍ କଥା କହ।” ତାହାର ଉତ୍ତର ଆସିଲା: “ଏ ଭୂମିର ନରକକୁ ଯେଉଁମାନେ ପଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଦହିଯାନ୍ତି, କଉଁ, ଶ୍ୱାନ, ଶ୍ୟାଳଙ୍କୁ ଦେଖି ଖାଦ୍ୟ ଖୋଜନ୍ତି। ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ ସେମାନେ ଅନେକ ଯୋନିରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଦୁଷ୍ଟ ଓ ନିନ୍ଦନୀୟ କର୍ମ ଏଠିରେ କେବେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି କଥା ତୁମକୁ କୁହିଦେଲି, ଆଉ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ପଚାର।" ତାଁହିଁ ରାଜା ପଚାରିଲେ—“ଯେତେବେଳେ ପକ୍ଷୀ, ଗୃଧ୍ର, କଉଁ, କିମ୍ବା କୀଟମାନେ ଏମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ସେ କିପରି ହୁଏ? ଏହିପରି ଭୂମିର ନରକ ଆଉ କେଉଁଠି ଅଛି?” ଉତ୍ତର ଦିଆଗଲା: “ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କର୍ମ ଫଳ ବିକାଶ ପାଇଁ, ସେମାନେ ଏଠି ଦେଖାଯାଏ। ସେମାନେ ଏହି ଭୂମିର ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ଅନେକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ। ସିଠାରୁ ସଠି ହଜାର ଲୋକ ଆକାଶରୁ ପଡ଼ନ୍ତି, ଏବଂ ଅସୀ ଅଠ ବର୍ଷ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ପଡ଼ିବା ସମୟରେ ଭୟଙ୍କର ଭୂତମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତରେ ବିଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି।" “ଏହି ଭୂତମାନେ କିପରି ଦୁଃଖ ଦିଅନ୍ତି? ସେମାନେ କିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି? କିପରି ପୁଣି ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି?” ରାଜା ପଚାରିଲେ। ଉତ୍ତର ହେଲା: “ରକ୍ତ, ବୀର୍ୟ, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ମିଶିତ ପଦାର୍ଥ—ଏହି ସବୁ ଏକ ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ନାରୀର ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଗର୍ଭରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ସେମାନେ ଗଛ, ଔଷଧ, ଜଳ, ବାୟୁ, ମାଟି, ଆକାଶ ଓ ଚାରିପାଏ ଚାରିପାଏ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀରେ ଗର୍ଭ ନେଇଥାନ୍ତି।" “କି ନିଜ ଦେହ ନେଇ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, କି ନୂତନ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି? ମନର ସନ୍ଦେହ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ କୁହ, ମାନବ ଜନ୍ମ କିପରି ମିଳେ?” ଉତ୍ତର ଦିଆଗଲା: “ବାୟୁ ଗର୍ଭରେ ଶିଶୁକୁ ଉପରେ ଉଠାଏ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ବୀଜ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ସହିତ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାଏ। ସେଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଅଧିକାର ରଖି, ଏଠି ଗର୍ଭର ବିକାଶ କରେ।" “ଯେତେବେଳେ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ନୂତନ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଚେତନା ପାଏ; କାନରେ ଶବ୍ଦ, ଚକ୍ଷୁରେ ରୂପ ଦେଖେ। ନାକରେ ଗନ୍ଧ, ଜିହ୍ୱାରେ ରସ, ଚର୍ମରେ ସ୍ପର୍ଶ, ମନରେ ଚିନ୍ତନ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିପରି ମହାତ୍ମା, ଦେହୀ ଆଠ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ।" “ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଦାହ କିମ୍ବା ମାଟି ଦେଇ ଦାଫନ କଲେ, କିପରି ଆତ୍ମା ପରେ ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରେ?” ଉତ୍ତର ହେଲା: “ଏଠିରୁ ଜୀବନ ଛାଡ଼ି, ଶୟନର ଦ୍ୱାରା ନିଦ୍ରା ଭଳି, ସେ ନିଜ କର୍ମ ଛାଡ଼ି, ବାୟୁର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଗର୍ଭକୁ ଯାଏ। ନିକର୍ମା କଲେ ଦୁଷ୍ଟ ଗର୍ଭ, ସୁକର୍ମା କଲେ ଶୁଭ ଗର୍ଭ ମିଳେ। ଦୁଷ୍ଟମାନେ କୀଟ, ପତଙ୍ଗ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ଚତୁଷ୍ପଦ, ଦ୍ୱିପଦ, ଷଟ୍ପଦ ପ୍ରାଣୀ ଏପରି ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।" “ମୋତେ କୁହ, କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ? ତପସ୍ୟା କି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଶୁଭ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ?” ଉତ୍ତର ହେଲା: “ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସଦା ଏହିପରି ଉପାୟ କହନ୍ତି। ଯେ ଜଣେ ନିଜକୁ ପଣ୍ଡିତ ଭାବି, ଅନ୍ୟଙ୍କ ମାନ୍ୟତାକୁ ନଶ୍ୱ କରି ପଢ଼େ, ସେଉଁଠି ଲୋକ ନଶ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମ ତାହାର ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ।" “ଚାରିଟି ଭୟଙ୍କର କର୍ମ ଅଛି—ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ଗର୍ବ, ମାଉନର ଗର୍ବ, ଅଧ୍ୟୟନର ଗର୍ବ, ଯଜ୍ଞର ଗର୍ବ—ଏହିମାନେ ଭୟ ଦେଉଛନ୍ତି।" “ମାନ୍ୟତାରେ ଆନନ୍ଦ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅମାନ୍ୟତାରେ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଶୁଭମନ୍ୟେ ଶୁଭକୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତି; ଦୁଷ୍ଟମାନେ କେବେ ଶିଳ୍ପୀ ମନ ନାହାନ୍ତି।" “‘ମୁଁ ଦେବି’, ‘ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି’, ‘ଏହା ମୋର’, ‘ଏହା ମୋର ବ୍ରତ’—ଏହିମାନେ ସବୁ ଭୟର କାରଣ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍।" “ଯେଉଁ ଜଣେ ପ୍ରାଚୀନ ଆଶ୍ରୟକୁ ଜାଣି, ମନ ନିୟମିତ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଓ ଏଠି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଆନ୍ତି।" ଏଠିଠାରେ ରାଜା ପଚାରିଲେ: “ଗୃହସ୍ଥ କିପରି ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ? ସନ୍ନ୍ୟାସୀ କିପରି? ଆଚାର୍ୟ କିପରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରେ? ଅରଣ୍ୟବାସୀ କିପରି ଏହି ଜୀବନରେ ଅନେକ ଅନୁଭବ କରେ?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା: “ଯେଉଁ ଜଣେ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଡାକାଯାନ୍ତି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି, ସକାଳେ ଉଠନ୍ତି, ସବୁଠୁ ଶେଷରେ ଶୋଇବାକୁ ଯାନ୍ତି, ମୃଦୁ, ସଂଯମୀ, ଧୃଢ଼ ଓ ସତର୍କ, ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ—ସେହି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସଫଳ ହୁଏ।" “ଧର୍ମ ଉପାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ଅତିଥି ସେବା କରିବା; ଅନ୍ୟଙ୍କର ଦିଆ ନ ନେବା—ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ।" “ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଜୀବନ ଯାପନ, ଅନ୍ୟକୁ କ୍ଷତି ନଦେଇ ଦାନ କରିବା, ଅରଣ୍ୟରେ ସଂଯମିତ ଆହାର ଓ ଚରିତ୍ର ରଖିବା—ଏହି ତପସ୍ବୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା।" “କୌଶଳ ନ କରି, ସଦା ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହୀ, ସବୁଠୁ ଅଲଗା, ଘର ନଥିବା, ହାଲୁକା ଚଳନ, ଅନେକ ଦେଶ ଭ୍ରମଣ କରିବା—ଏହି ସନ୍ନ୍ୟାସୀର ଲକ୍ଷଣ।" “ଯେ ରାତି ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଜିତାଯାଏ, କାମ ଓ ଭୋଗ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଅନୁସରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍।" “ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଦଶ ପୂର୍ବଜ, ଦଶ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ି ଓ ନିଜକୁ ଏକୋନ୍ବିଶତମ ଭାବି, ଶୁଭ କର୍ମ କରି ଅରଣ୍ୟରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁକ୍ତି ପାଏ।" “କେତେ ଋଷି ଅଛନ୍ତି, କେତେ ପ୍ରକାର ମୌନ ଅଛି—ଏହି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଆମେ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।" “ଯଦି ଅରଣ୍ୟବାସୀ ପଛରେ ଗ୍ରାମ ରଖେ, କିମ୍ବା ଗ୍ରାମବାସୀ ପଛରେ ଅରଣ୍ୟ ରଖେ, ସେହି ଋଷି ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।