ସମନ୍ତପଞ୍ଚକ ନାମକ ପବିତ୍ର ଭୂମି, ଯାହାର ନିକଟରେ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ ଥିଲା, ସେଠିକୁ ତିନି ଲୋକରେ ବିଶେଷ ପବିତ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ବୋଲି ପରିଚିତ। ଯେଉଁ ନାମରେ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ପରିଚିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଠିକ୍ ସେଇ ନାମରେ ପୁକାରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଏହି ସମନ୍ତପଞ୍ଚକ ଅଞ୍ଚଳରେ, କଳି ଓ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ସଂଧିକାଳରେ, କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବ ସେନାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଇଥିଲା। ସେହି ଧର୍ମମୟ ଭୂମିରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀର ଦୋଷ ନଥିଲା, ଏଠାରେ ଅଠାର ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେଠି ଏସା ସେନାମାନେ, ବିଶେଷତଃ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେଠି ନିଜ ଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ; ଏହିଭଳି ଏହି ଭୂମିର ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଗିଗଲା। ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଭୂମି ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହିଭଳି ଏହି ଭୂମି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି। ତାପରେ, ସୂତପୁତ୍ର, ତୁମେ ‘ଅକ୍ଷୌହିଣୀ’ ଶବ୍ଦ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛ; ଆମେ ଏହା କେମିତି ହୁଏ, ଏହାର ସଠିକ୍ ବିବରଣୀ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁ। ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀରେ କେତେ ମନୁଷ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ହାତୀ ଅଛନ୍ତି, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆମକୁ କହ। ଏଠି ଜଣାଯାଏ, ଗୋଟିଏ ‘ପତ୍ତି’ ରେ ଗୋଟିଏ ରଥ, ଗୋଟିଏ ହାତୀ, ପାଞ୍ଚ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ପଦାଟୀ ଓ ତିନି ଘୋଡ଼ା ଥାଏ। ଏହି ‘ପତ୍ତି’ ର ତିନି ଗୁଣି ହେଲେ ଏକ ‘ସେନାମୁଖ’, ତିନି ‘ସେନାମୁଖ’ ଏକ ‘ଗୁଳ୍ମ’ ହୁଏ। ତିନି ‘ଗୁଳ୍ମ’ ଏକ ‘ଗଣ’, ତିନି ‘ଗଣ’ ଏକ ‘ବାହିନୀ’, ତିନି ‘ବାହିନୀ’ ଏକ ‘ପ୍ରିତଣା’ ଓ ତିନି ‘ପ୍ରିତଣା’ ଏକ ‘ଚମୂ’ ହୁଏ। ତିନି ‘ଚମୂ’ ଏକ ‘ଅନୀକିନୀ’, ଦଶ ‘ଅନୀକିନୀ’ ଏକ ‘ଅକ୍ଷୌହିଣୀ’ ହୁଏ। ଏହି ଗଣନା ଅନୁସାରେ, ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀରେ 21,870 ରଥ, 21,870 ହାତୀ, 109,350 ପଦାଟୀ ଓ 65,610 ଘୋଡ଼ା ଥାଏ। ଏହି ହେଉଛି ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀର ସଂଖ୍ୟା, ଯାହା ମୁଁ ତୁମକୁ ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିଛି। ଏହି ପ୍ରମାଣରେ, ଅଠାର ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲା। ସେମାନେ ସମନ୍ତପଞ୍ଚକ ଭୂମିରେ ଏକଠା ହୋଇ, କୌରବମାନେ କାରଣ ହୋଇ, କାଳର ବିଚିତ୍ର ଚାଳରେ ନିଜ ଅନ୍ତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଭୀଷ୍ମ, ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ଅଧିପତି, ଦଶ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ତା’ପରେ ଦ୍ରୋଣ ପଞ୍ଚ ଦିନ କୌରବ ସେନାକୁ ରକ୍ଷା କଲେ। କର୍ଣ୍ଣ ଦୁଇ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ତା’ପରେ ଶଲ୍ୟ ଅର୍ଧ ଦିନ ଗଦା-ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସେଇ ଦିନ ଶେଷରେ, ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱଥାମା, କୃତବର୍ମା ଓ କୃପା, ରାତିରେ ଶୟାନ ଓ ନିରଭୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସେନାକୁ ବଧ କଲେ। ଏହି ମହାନ ଉପାଖ୍ୟାନ, ‘ଭାରତ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଶୌନକଙ୍କୁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ଉଗ୍ରଶ୍ରବାସ୍ କୃତ୍ୟାର୍ଥ ଜନମେଜୟଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ପାଠ କଲେ। ଏଠିରେ ରାଜାମାନଙ୍କର ଶୌର୍ୟ ଓ ବୀରତାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କଥାଯାଇଛି; ଏଠିରେ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ପୌଷ୍ୟ, ପୌଲୋମ, ଏବଂ ଆସ୍ତୀକ ଉପାଖ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଓ ଶୈଳୀର କଥାମାଳା ଏହି ଭାରତରେ ରହିଛି, ଏହାକୁ ମୁକ୍ତିକାମୀ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିରକ୍ତିର ଭଳି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଜୀବନ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରିୟ, ସେପରି ଏହି ଇତିହାସ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପୃଥିବୀରେ ଏମିତି କୌଣସି କଥା ନାହିଁ, ଯାହା ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରୁ ଅଂଶ ନ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଶରୀର ଖାଦ୍ୟ ବିନା ରହିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ‘ଭାରତ’ କବିମାନଙ୍କର ଆଧାର, ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେବକମାନେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଉନ୍ନତି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ଏହି ପରମ ଇତିହାସକୁ ନିବେଶ କରିଥାଏ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ବାଣୀ ଓ ସ୍ୱର ବିଶ୍ରାମ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଲୋକିକ ଓ ବେଦିକ ଶାସ୍ତ୍ରରେ। ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଏପରି ରୂପରେ ଲାଗିଥାଏ, ଯେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅର୍ଥ, ଯୁକ୍ତି ଓ ବେଦ ତତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି, ସେଠି ଏହି ଭାରତ ଇତିହାସର ଅନେକ ସଂଗ୍ରହ କଥା ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ଅନୁକ୍ରମଣିକା, ତା’ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସଂଗ୍ରହ ରହିଛି। ଏଠିରେ ପୌଷ୍ୟ, ପୌଲୋମ, ଆସ୍ତୀକ, ଆଦି, ଓ ଅଶ୍ୱତରଣ ଉପାଖ୍ୟାନ ଅଛି; ତା’ପରେ ବିଚିତ୍ର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକ ସଂଭବ ପର୍ବ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଏଠିରେ ଲାକ୍ଷା ଗୃହ ଦାହ, ତା’ପରେ ହିଡିମ୍ବା ଉପାଖ୍ୟାନ, ବକବଧ, ତା’ପରେ ଚିତ୍ରରଥ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆସେ। ଏହା ପରେ ଦ୍ରୌପଦୀ ସ୍ୱୟଂବର ଘଟଣା, ଯେଉଁଠି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ତିନିଏ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରନ୍ତି; ତା’ପରେ ବିବାହ ଉପାଖ୍ୟାନ ରହିଛି। ବିଦୁର ଆଗମନ, ରାଜ୍ୟଲାଭ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କର ଅରଣ୍ୟବାସ, ଏବଂ ସୁଭଦ୍ରା ହରଣ ଉପାଖ୍ୟାନ ଥାଏ। ସୁଭଦ୍ରା ହରଣ ପରେ, ‘ହରିତୃଣ’ ଉପାଖ୍ୟାନ ଓ ଖଣ୍ଡବ ଦାହ, ଏଠିରେ ମୟାସୁର ସମ୍ମିଳନ ହୁଏ। ତା’ପରେ ସଭା ପର୍ବ, ମନ୍ତ୍ର ପର୍ବ, ଜରାସନ୍ଧ ବଧ, ଦିଗ୍ବିଜୟ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆସେ। ଦିଗ୍ବିଜୟ ପରେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ, ତା’ପରେ ଅର୍ଘ୍ୟା ଦାନ ଓ ଶିଶୁପାଳ ବଧ ଉପାଖ୍ୟାନ ରହିଛି। ତା’ପରେ ଦ୍ୟୂତ କ୍ରୀଡା, ତା’ପରେ ଦ୍ୟୂତପର୍ବ, ଅରଣ୍ୟକ ପର୍ବ ଓ କିର୍ମିର ବଧ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆସେ। ଏହା ପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ନିର୍ଗମନ, ଇଶ୍ୱର ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କର କୈରାତ ଯୁଦ୍ଧ ଉପାଖ୍ୟାନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏଭଳି ଭାବରେ ଏହି ମହାନ ଭାରତ କଥା, ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ଓ ଉପାଖ୍ୟାନ ସହିତ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପବିତ୍ର ଇତିହାସ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।