ଏକ ଦିନ, ଏକ ଯୁବକ ଆକାଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଗ୍ନିର ପରି ନିଜ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ବାଦଳର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରୁ ପଡ଼ିବାରେ, ଆକାଶବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହି ସମସ୍ତେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ—ଏହି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତେଜରେ କିଏ ପଡ଼ୁଛି? ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଥରେ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଦେଖି, ଏହି ଦିନ ତାଙ୍କଠାରେ ସତ୍ୟ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଆସିଲେ। କିନ୍ତୁ, କେହି ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ରଖିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କେହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏକ ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେହର ଯୁବକଙ୍କୁ ଏକ ନରପତି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ତୁମେ କିଏ? କିଏର ପୁତ୍ର? କି କାରଣରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ଭୟ ଛାଡ଼, ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କର। ଇନ୍ଦ୍ର ଯେତେଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ବସିଥିବାରେ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ। ତୁମେ ତୁମ ସମାନ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀ ଧାରଣରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ, ଏବଂ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତିଥି ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” ତାପରେ ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଯୁବକ କହିଲେ—“ମୁଁ ନହୁଷର ପୁତ୍ର ଯୟାତି, ପୁରୁର ପିତା। ଦେବ, ସିଦ୍ଧ, ଋଷିମାନଙ୍କର ଲୋକରୁ ପତିତ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ଅସମ୍ମାନ କରିଥିବାରୁ, ମୋର ଉପାର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବେ ମୁଁ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ୁଛି। ଆୟୁରେ ମୁଁ ତୁମେଠାରୁ ବଡ଼, ତେଣୁ ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ନମସ୍କାର କରିନି; ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ, ତପ, ବଂଶରେ ଯେଉଁଠି ବଡ଼, ସେଉଁଠି ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ କହିଛ, ଆୟୁରେ ବଡ଼ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ତପରେ ଯେଉଁଠି ବଡ଼, ସେଉଁଠି ଏକ ଅସଲ ସମ୍ମାନ ଲଭେ। ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅପରାଧ କୁହାଯାଏ, ଏହା ଖରାପ ଲୋକକୁ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକରେ ନେଇଯାଏ; ଭଲ ଲୋକ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସତ୍ପୁରୁଷ ଯଥାଯଥ ଆଚରଣ କରନ୍ତି। “ମୋର ଏକ ଦିନ ବହୁ ସଂପଦ ଥିଲା, ଏବେ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି; ଚେଷ୍ଟା କରିଲି, ଫେରାଇପାରିଲି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଲାଗି ଅଟୁଟ ରହି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେଉଁଠି ଜୀବନକୁ ଭଲ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବେ। ଯେଉଁଠି ବହୁ ସଂପଦରେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରେ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଜ ମନକୁ ନିୟମିତ କରେ, ଵେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ତପସ୍ୟାରେ ଶରୀର ଦେଇ, ମୋହ ନ ରଖି, ସେଉଁଠି ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଯାଏ। ଭାଗ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ଜ୍ଞାନପୂର୍ବକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। “ସତ୍ୟ, ଶୁଭ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ, ପ୍ରାଣୀ ଭାଗ୍ୟରେ ଅନୁଭବ କରେ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଭାଗ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ଅତି ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଆନନ୍ଦରେ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନୀ ଭାଗ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବି ସଦା ସମଭାବ ରହିବା ଉଚିତ। ମୁଁ କେବେ ଭୟରେ ଭ୍ରମିତ ହେଉନି, କିମ୍ବା ମନସିକ ଦୁଃଖ ଭୋଗିନି; ଯେପରି ମୋର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏହି ଜଗତରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ମୁଁ ହେବି। “ପାଣିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ମାନେ, ଅଣ୍ଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅଙ୍କୁର, ସର୍ପ, କୀଟ, ମାଛ, ପଥର, ଘାସ, କାଠ—ସମୟ ଶେଷ ହେଲେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ଗତିକୁ ଫେରନ୍ତି। ଶୁଭ ଓ ଦୁଃଖର ଅସ୍ଥିରତା ଜାଣି, ଏ ଦୁଃଖ କାହିଁକି? କଣ କରିବି କିମ୍ବା ନ କରିବି, ଯାହାରେ ମୋତେ ଦୁଃଖ ହେବ? ତେଣୁ ମୁଁ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରି ସଚେତନ ରହିଛି।” ଏପରି ବିଚାର କରୁଥିବାବେଳେ, ଅଷ୍ଟକା ଏହି ଯୟାତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବାବେଳେ, ତୁମେ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଲୋକ ଉପଭୋଗ କଲେ, କେତେ ଦିନ ଉପଭୋଗ କଲେ, ସେସବୁ ତଥାପି କହ। ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଅତି ଭଲ ଭାବେ ବୁଝିଛ।" ଯୟାତି କହିଲେ—“ମୁଁ ଏଠି ଏକ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତି ରାଜା ଥିଲି, ତାପରେ ମୁଁ ବଡ଼ ଲୋକ ଜିତିଲି। ଏଠି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଥିଲି, ତାପରେ ଉଚ୍ଚତର ଲୋକକୁ ଗଲି। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରର ଶହର, ହଜାର ଦ୍ୱାର, ଶତ ଯୋଜନା ବିସ୍ତୃତ, ସେଉଁଠି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ବସିଲି, ତାପରେ ଉଚ୍ଚତର ଲୋକକୁ ଗଲି। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଅଜର ଲୋକ, ଲୋକପତିଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ସେଉଁଠି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଥିଲି, ତାପରେ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଗଲି। ଦେବଦେବତାଙ୍କ ନିବାସରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ମୋର ତେଜ ଓ ଶକ୍ତି ଦେବତାଙ୍କ ପରି ହେଲା। ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ଚାହିଁଲେ ଯେଉଁ ରୂପ ନେଇପାରିବି, ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କଲି, ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ ଓ ବୃକ୍ଷ ଦେଖିଲି।" “ଏପରି ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥିଲି, ଏକ ଦିନ ଦେବତାଙ୍କ ଦୂତ ମୋତେ ତିନିଥର ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ‘ପଡ଼!’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ। ଏହି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଜାଣିଛି, ନନ୍ଦନରୁ ପତିତ ହେଲି, ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଦେବତାମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଦୟାରେ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ। ମୁଁ ଭାବିଲି—‘ମୁଁ କିପରି ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପତିତ ହେବି?’ ଦେବତାମାନେ ତୁମର ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ କଥା କହିଲେ, ତାହା ଦେଖି ଏଠାକୁ ଆସିଲି। ଅର୍ପଣର ସୁଗନ୍ଧ ଓ ହୋମକୁଣ୍ଡର ଧୂଆଁ ଦେଖି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲି।” ଅଷ୍ଟକା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ନନ୍ଦନରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଆନନ୍ଦ କଲାପରେ, କି କାରଣରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଛାଡ଼ି ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଲ?” ଯୟାତି କହିଲେ—“ଏଠି ଯେପରି ଧନ ଶେଷ ହେଲେ, ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ, ବନ୍ଧୁ, ନିଜ ଲୋକ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ନାୟକ ଏକାଥିରେ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି।" ଅଷ୍ଟକା ଆଉ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ସ୍ୱର୍ଗରେ କିପରି ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ? କିଏ କେଉଁ ଲୋକ ପାଏ? ଏହା ମୋତେ ଅତି ଅସ୍ପଷ୍ଟ; ତୁମେ ଏହି ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନୀ, କହ।" ଯୟାତି କହିଲେ—“ଏଠି ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଏହି ପୃଥିବୀ ନରକରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, କାଉ, ଶୁଆ, କୁକୁର ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗନ୍ତି। ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି।