ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଏକ ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଓ ନୀତିର କଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି। ଏଠାରେ କହାଯାଏ—ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ ସଦା କ୍ଷମା କରିଥାଏ; ଦୁର୍ବଳ ଲୋକ ହେଉଛି କ୍ରୋଧୀ। ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ଓ ଅଶକ୍ତ ଲୋକ ପ୍ରଭଳଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି। ଅସୁନ୍ଦର ଲୋକ ସୁନ୍ଦରଙ୍କୁ, ଗରିବ ଧନୀଙ୍କୁ, ଅଲସ କ୍ରିୟାଶୀଳଙ୍କୁ, ଅଧର୍ମିକ ଧର୍ମିକଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି। ଅନୈତିକ ଲୋକ ନୈତିକଙ୍କୁ ଘୃଣା କରେ—ଏହିଠି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କର ଚିହ୍ନ; ଏହାର ବିପରୀତ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ସଜ୍ଜନଙ୍କର। ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା, ବଣିକ୍ କିମ୍ବା ଦାସ—ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ତମ ପଥରେ ଅନୁରକ୍ତ, ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ, ରାଜା, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସଦା ଉତ୍ତମ ମନୋଭାବରେ ଲଗ୍ନ ରହିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଏହିପଥେ ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ତୁମର ଭାଇମାନେ ପରି। ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣ, ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମର ଗର୍ବ କର, ଏହି ଜଗତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚରିତ୍ରର ଉପାଖ୍ୟାନ ପୁଣିଥରେ କୁହ। ଯିଏ କ୍ରୋଧ କରେ ନାହିଁ, ସେ କ୍ରୋଧୀଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଅଧୈର୍ୟଶୀଳଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଅମାନବ ମଧ୍ୟରେ ମାନବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେତେବେଳେ କେହି ଅପମାନ କରେ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଲୋକ କ୍ଷୁଦ୍ର କଥା କହୁନାହାନ୍ତି; ସେ ଅପମାନକାରୀକୁ ମନେ ଦହନ କରେ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ। କେବେ ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅପରଙ୍କ ଅଭିମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ଆମ କଥା କାହାର ମନକୁ ଅଶାନ୍ତ କରେ, ଏମିତି କଠୋର ଓ ଦୋଷାରୋପ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯିଏ ନିନ୍ଦାକାରୀ, ଯାହାର କଥା କଠୋର, ଯିଏ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଶବ୍ଦର କାଟାରେ ଆହତ କରେ, ସେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅସୁଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତାଙ୍କର ମୁହଁରେ ନଶ୍ୱରତା ବନ୍ଧା ରହିଥାଏ। ଏପରି ଲୋକକୁ ସମ୍ମାନିତ କରିବା ଉଚିତ୍ ଓ ସଜ୍ଜନମାନେ ସେଠାରେ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାନ୍ତି। ଦୁଷ୍ଟଙ୍କର ଅତିରିକ୍ତ କଥା ସହିବା ଦ୍ୱାରା, ସଦ୍ବ୍ୟବହାର ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଉତ୍ତମ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ମୁଁହଁରୁ ବାଣ ଭଳି କଥା ବାହାରେ; ଏହି କଥା ଯେଉଁଠି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଆଘାତ କରେ, ସେଠି ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ଏମିତି କଥା, ଯାହା ଅନ୍ୟଙ୍କର ମନକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କେବେ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଏହା ଦେଉନାହାନ୍ତି। ତିନି ଲୋକରେ କେଉଁଠି ଏପରି ସମନ୍ୱୟ ମିଳେନି—ଦୟା, ସମସ୍ତ ପ୍ରତି ମୈତ୍ରୀ, ଦାନଶୀଳତା ଓ ମଧୁର କଥା। ତେଣୁ, ସଦା ମୃଦୁ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍, କଠୋର କଥା କେଉଁଠି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯାହା ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଦେଇବା ଉଚିତ୍, କେବେ ମାଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏଭଳି ଉପଦେଶ ପରେ, ଏକ ଦିନ ରାଜା ଯୟାତି ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଗୃହ ଛାଡି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ପଚାରାଯାଇଲା—ହେ ନହୁଷନନ୍ଦନ, କେଉଁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଯୟାତି ସମାନ ହେଲେ? ଏହି ଉପରେ ଉତ୍ତର ଦେଇ ଯୟାତି କହିଲେ—ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମହାର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୋ ତପସ୍ୟା ସମାନ କେହି ନାହାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ସମାନ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅଧମଙ୍କୁ ଅବହେଳା କଲ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅଜ୍ଞାତ ଥିଲା, ଏହିକାରଣରୁ ତୁମର ଲୋକ ଶେଷ ହେଲା; ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେବାରୁ ଆଜି ତୁମେ ପତିତ ହେଲେ। ମୋର ଦେବଲୋକ ନଷ୍ଟ ହେବାର କାରଣ ହେଉଛି ଦେବ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା; ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ, ଦେବଲୋକ ହରାଇ, ମୁଁ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପତିତ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ତୁମେ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପତିତ ହେଉଛ, ଏଠାରେ ପୁଣି ମାନ୍ୟତା ପାଇଛ। ଏହିକଥା ଜାଣି, ଯୟାତି, ପୁଣି ଏପରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ସମାନ କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ସମୟରେ, ଦେବଲୋକରୁ ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କୁ ପତିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ମହାରାଜ ଅଷ୍ଟକ, ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ, ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—'ତୁମେ କିଏ, ଯୁବକ? ବିଜୁରି ଭଳି ତୁମର ତେଜ, ଅଗ୍ନି ଭଳି ଆଲୋକ ଦେଉଛ। ମେଘମାଳାର ଅନ୍ଧକାରରୁ ତୁମେ ପତିତ ହେଉଛ, ଦିବ୍ୟ ମାନବ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ।' 'ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଥରୁ ପତିତ ହେଉଛ, ଅପାର ତେଜରେ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ, କିଏ ପତିତ ହେଉଛି ବୁଝିପାରୁନାହୁଁ।' 'ଦେବମାର୍ଗରେ ତୁମକୁ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ତେଜ ଥିବା, ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମ ପ୍ରତି ଆସିଛୁ, ତୁମ ଅବତରଣର କାରଣ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।' 'କିନ୍ତୁ, ଆମେ ପ୍ରଥମେ ପଚାରିବାକୁ ଭୟ କରୁଛୁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ପଚାରୁନାହାଁ। ତେଣୁ, ହେ ଦିବ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିଧର, ତୁମେ କିଏ, କି କାରଣରେ ଏଠାରେ ଆସିଛ?' 'ଭୟ ଛାଡ, ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମ ତ୍ୟାଗ କର, ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ। ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ରହିବାକୁ ଅସହ୍ୟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।' 'ସଜ୍ଜନମାନେ ଦୁଃଖୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ସମସ୍ତେ ଭଲ ମଧ୍ୟରେ ଦେବରାଜା ପରି ଅଟୁଟ। ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ଏକତ୍ରିତ, ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ସମାନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଅବସ୍ଥିତ।' 'ଅଗ୍ନି ଦହନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀ ଧାରଣରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୀପ୍ତିରେ, ଏବଂ ଉତ୍ତମମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅତିଥି ଶ୍ରେଷ୍ଠ।' ଏପରେ ଯୟାତି କହିଲେ—'ମୁଁ ନହୁଷପୁତ୍ର ଯୟାତି, ପୁରୁଙ୍କ ପିତା, ଦେବ, ସିଦ୍ଧ, ଋଷିମାନେ ଥିବା ଲୋକରୁ ପତିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିଥିବାରୁ, ଏବେ ମୋର ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇ ତଳକୁ ଯାଉଛି।' 'ମୁଁ ପ୍ରାୟରେ ତୁମଠାରୁ ବୟସରେ ବଡ଼, ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରୁନାହିଁ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଜନ୍ମରେ ବଡ଼, ସେ ସମ୍ମାନ ପାଏ।' ଏଉଁଠି ଅଷ୍ଟକ କହିଲେ—'ବୟସରେ ଅଗ୍ରଜ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଅଗ୍ରଗାମୀ ଏକମାତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।' 'ଅଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ ମହାପାପ; ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଧମ ଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ; ସଜ୍ଜନମାନେ କଦାଚିତ୍ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ପଥରେ ଚଲନ୍ତି।