ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ଯୟାତି, ତାଙ୍କ ସହ ବସୁମତ ଓ ପ୍ରବଳ ଅଷ୍ଟକାଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ, ପୁନି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ବୋଲି କହାଯାଏ। ପ୍ରତର୍ଦନ ଓ ଶିବିଙ୍କ ସହ ଏକ ଅସେମ୍ବ୍ଲିରେ ଯୟାତି ଯୋଗ ଦେଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଏହି ରାଜା କେଉଁ କାରଣରୁ ପୁନି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ? ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସତ୍ୟ ବିବରଣୀ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ, ଆପଣ ଏହାକୁ ମୁନିମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ କହନ୍ତୁ। ଯୟାତି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ସମାନ, କୁରୁ ବଂଶର ମହାନ ବୃଦ୍ଧିକାରୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ତେଜ ଅଗ୍ନିର ଦୀପ୍ତି ସମାନ ଚମକୁଥିଲା। ଏହି ମହାପୁରୁଷ ଯୟାତିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ, ଯେଉଁ ହେଉଛି ଦୁଇଁ ଜଗତରେ ତାଙ୍କର ଖ୍ୟାତି ବ୍ୟାପକ ଓ ସତ୍ୟ, ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରେ। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି, ଯୟାତିଙ୍କ ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ଦୁଇଁ ଜଗତରେ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ। ରାଜା ଯୟାତି, ନହୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ଅତି କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ପୂରୁଙ୍କୁ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସାଇ ଦେଲେ, ଏବଂ ତାପରେ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ତାଙ୍କ ବଡ଼ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପୂରୁଙ୍କ ଭାରସା କରି, ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ଫଳ ଓ କନ୍ଦମୂଳ ଭୋଜନ କରି ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ। ସ୍ୱୟଂ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ କ୍ରୋଧ ନିବାରଣ କରି, ପିତୃମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ବନବାସୀ ତ୍ୟାଗୀଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି ତିନି ଦିନ ତାରିଲେ। ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ବନର ଉପଜ କୁ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରି, ଗ୍ରାହୀ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଭୋଜନ କରିବା ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଇଲେ। ଏଭଳି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଯୟାତି ଏହି ରୀତିରେ ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ; ତିରିଶ ଶରଦ ଉତ୍ସବ ନିମିତ୍ତେ ଶୁଦ୍ଧ ପବନରେ ଜୀବନ କଲେ, ତାଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି। ପରେ, ଏକ ବର୍ଷ ପବନ ଉପରେ ନିର୍ବିଗ୍ନ ଭାବେ ଜୀବନ କଲେ; ଏକ ବର୍ଷ ପଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଛଅ ମାସ ଏକ ପାଉଁ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ନିଶ୍୶ାସ ନିଆଁ ପବନରେ ଜୀବନ କଲେ; ତାପରେ, ତାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଉଚ୍ଚ ହୋଇ, ତିନି ଦିନ ଭୂମି ଓ ଆକାଶ ଦେଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କଲେ। ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଇ, ରାଜା ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିବାସରେ ବସିଲେ, ବିଶ୍ୱଦେବ, ସାଧ୍ୟ, ମାରୁତ, ଓ ବସୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଦେବତା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକରେ ଘୁଞ୍ଚି ତାରିଲେ, ତପସ୍ୟାଶୀଳ ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତିଆଁ ରହିଲେ। ଏକ ଦିନ ଯୟାତି, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମିଳନରେ ଗଲେ; ଏହାର ଶେଷ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଲୋଚନା ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଭୂମିର ନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ତୁମ ପୁତ୍ର ପୂରୁ, ତୁମ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ତୁମ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଉଠାଇ ଭୂମିର ଶାସନ କଲେ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଲା; ତାପରେ ତୁମେ କ'ଣ କହିଲା? ସତ୍ୟ କହିବା।" "ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂମି ତୁମର; ଭୂମିର ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ରାଜା, ଏବଂ ତୁମ ଭାଇମାନେ ପ୍ରାନ୍ତିକ ଭୂମିରେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ଏକ ମଣିଷ ନିରାଶା, ଚତୁର୍ୟ, କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ନା ହେଉ ହାର, ଇର୍ଷ୍ୟା, ବିରୋଧ କୌଣସିଠି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଣିଷ କେବେ ମାଆ, ବାପା, ଜେଷ୍ଠ, ପଣ୍ଡିତ, ତ୍ୟାଗୀ, ସହିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସଦା କ୍ଷମା କରେ; ଦୁର୍ବଳ ମଣିଷ କ୍ରୋଧ କରେ। ଦୁଷ୍ଟ ଭଲକୁ ଘୃଣା କରେ, ଅଶକ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀକୁ ଘୃଣା କରେ।" "କୁରୁପ ଶୁଭକୁ ଘୃଣା କରେ, ଗରିବ ଧନୀକୁ, ଆଳସୀ କ୍ରିୟାଶୀଳକୁ, ଅଧର୍ମୀ ଧର୍ମୀକୁ ଘୃଣା କରେ।" "ଅପୁଣ୍ୟ ଭଲକୁ ଘୃଣା କରେ—ଏହି ଦୁଷ୍ଟର ଚିହ୍ନ; ବିପରୀତ ଭଲର ଚିହ୍ନ।" "ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା, ବଣିକ, କିମ୍ବା ଦାସ ମଧ୍ୟ—ଯଦି ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପାଇଁ ଅନୁସୃତ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ।" "ଏହିପରି, ଏକ ମଣିଷ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍; ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନୁହନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଜ୍ଞ, ତୁମ ଭାଇମାନେ ପରି।" "ତୁମେ ଧର୍ମ ଜାଣିଛ; ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମର ଗୌରବ କର; ଆଜି ଆମକୁ ପୁନି ଏହି ଲୋକ ଆଚରଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା କହ।" "ଯେଉଁ ମଣିଷ କ୍ରୋଧ କରେ ନାହିଁ, ସେ କ୍ରୋଧୀକୁ ଉପରେ; ସହିଷ୍ଣୁ ଅସହିଷ୍ଣୁକୁ ଉପରେ। ଅମାନବ ମଧ୍ୟରେ ମାନବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" "ଅପମାନ ହେଲେ, ସହିଷ୍ଣୁ ମଣିଷ କଠୋର କଥା କହେ ନାହିଁ; ସେ ଅପମାନକାରୀକୁ ଜଳାଇ ନିଅଁ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ।" "ଏକ ମଣିଷ ନିନ୍ଦାକାରୀ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କଠୋର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅଧମରୁ କିଛି ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ଉଚ୍ଚାରଣ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବିପଦ ଦେଇଥାଏ, ଏପରି କଠୋର ଓ ଦୋଷୀ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ଏକ ନିନ୍ଦାକାରୀ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା କହିବା, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମୁଖର ଶୂଳ ଦେଇବା, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ଅଭାଗା, ତାଙ୍କ ମୁଖରେ ବିନାଶ ବନ୍ଧା ରହିଥାଏ।" "ସେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରୁ ସମ୍ମାନ, ପଛରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ୍; ଦୁଷ୍ଟର ଅତିକ୍ରମ କଥା ସହିବା ଉଚିତ୍; ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଥ ଅନୁସରିବା ଉଚିତ୍।" "ମୁଖରୁ ବାଣ ପରି କଥା ଉଗୁଡ଼ିଥାଏ; ଏହି ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହେଇ ମଣିଷ ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି। ଅନ୍ୟଙ୍କ ମୂଳ ଆଘାତ କରିବାକୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏପରି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ତିନି ଲୋକରେ କୌଣସିଠି ଏପରି ସମ୍ମତି ନାହିଁ: ଦୟା, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମିତ୍ରତା, ଦାନ, ମଧୁର କଥା।" "ଏହିପରି, ସଦା ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟୀ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍, କଠୋର କଥା କେବେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଗୌରବ ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ସମ୍ମାନିତ ହେଉ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଅ; କେବେ କୌଣସିଠି ମାଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ତୁମେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ କରି, ଘର ଛାଡି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲା; ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ନହୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର, କେଉଁ ତପସ୍ୟାରେ ତୁମେ ଯୟାତି ସମାନ?" "ଦେବ, ମାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମହାମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ମୋ ତପସ୍ୟାରେ କେହି ସମାନ ନୁହେଁ, ବସବ।