ସୂତପୁତ୍ର, ତୁମେ ସମନ୍ତପଞ୍ଚକ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲା—ଏହା କେମିତି ଘଟିଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଆମେ ପ୍ରମାଣସହିତ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମମାନେଁକୁ ଶୁଭ କଥାବଳୀ କହିବି; ତୁମେ ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମନ୍ତପଞ୍ଚକ ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ତ୍ରେତା ଓ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ସନ୍ଧିକାଳରେ, ଭାର୍ଗବ ରାମ, ଯୋଦ୍ଧାମାନେଁକୁ ନିର୍ମୂଳ କରିବାକୁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଅନେକ ପରିବାର ରାଜନ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେଁକୁ ପୁନିପୁନି ବିନାଶ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେଁକୁ ଦଗ୍ଧ କରି, ଅଗ୍ନିପରି ଦ୍ୱୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ସମନ୍ତପଞ୍ଚକରେ ରକ୍ତର ପାଞ୍ଚଟି ଝିଲିକ ତିଆରି କଲେ। ସେଇ ଝିଲିକଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେଁକୁ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ—ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ତାପରେ, ଋଚୀକ ଆଦି ପୂର୍ବଜମାନେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି କହିଲେ, "ହେ ରାମ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଆମେ ତୁମରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ହେ ଭାର୍ଗବ।" ତାଙ୍କର ପିତାପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ପରାକ୍ରମ ଦେଖି, ପୂର୍ବଜମାନେ କହିଲେ, "ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, ଏକ ଵର ଚୟନ କର; ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ।" ରାମ କହିଲେ, "ଯଦି ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ମୋପରି ପ୍ରସନ୍ନ, ଯଦି ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦୟାର ଯୋଗ୍ୟ, ଏବଂ ମୁଁ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେଁକୁ ବିନାଶ କରିଛି— ତେଣୁ ମୋ ପାପ ଦୂର ହେଉ—ଏହି ହେଉ ମୋର ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରାର୍ଥନା; ଏବଂ ଏହି ଝିଲିକଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ।" ପୂର୍ବଜମାନେ କହିଲେ, "ତେଣୁ ଏମିତି ହେଉ।" ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ କ୍ଷମା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ଏବଂ ରାମ ତାହାରୁ ବିରତ ହେଲେ। ସେଠାରେ, ଏହି ଝିଲିକଗୁଡ଼ିକ ସମୀପର ଅଞ୍ଚଳ ସମନ୍ତପଞ୍ଚକ ନାମରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଯେଉଁ ଉପଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ସ୍ଥାନ ପରିଚିତ, ତାହା ନାମରେ ଉହାକୁ ଡାକିବାଉଚିତ—ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି। ତାପରେ, କଳି ଓ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ସନ୍ଧିକାଳରେ, ସମନ୍ତପଞ୍ଚକରେ କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବ ସେନାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟାନକ ଯୁଦ୍ଧ ଘଟିଲା। ଏହି ଅତିଧାର୍ମିକ ଭୂମିରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀର ଦୋଷ ନାହିଁ, ଏଠାରେ ଅଠର ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲା। ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସେହି ଦ୍ୱିଜନ୍ମାନେ ସେଠାରେ ନିଜ ଶେଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଏହିପରି ଏହି ଭୂମିର ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଭୂମି ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ଏହିପରି ଏହି ଭୂମି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି। ସୂତପୁତ୍ର, ତୁମେ ‘ଅକ୍ଷୌହିଣୀ’ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛ; ଆମେ ଏହି ବିଷୟରେ ସଠିକ ଓ ଏକଦମ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀର ମାପ—ମାନବ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀ—ଯେପରି ଅଛି, ତୁମେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣ, ଆମକୁ କହ। ଏକ ‘ପତ୍ତି’ କୁହାଯାଏ: ଏକ ରଥ, ଏକ ହାତୀ, ପାଞ୍ଚ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ପଦାତି, ଏବଂ ତିନି ଘୋଡ଼ା। ଏହି ‘ପତ୍ତି’ର ତିନିଗୁଡ଼ିକୁ ‘ସେନାମୁଖ’ କୁହାଯାଏ; ତିନି ‘ସେନାମୁଖ’ ମିଶି ଏକ ‘ଗୁଳ୍ମ’ ହୁଏ। ତିନି ‘ଗୁଳ୍ମ’ ହେଉଛି ‘ଗଣ’, ଏବଂ ତିନି ‘ଗଣ’ ମିଶି ‘ବାହିନୀ’ ହୁଏ; ତିନି ‘ବାହିନୀ’ ମିଶି ‘ପ୍ରିତଣା’ ହୁଏ। ତିନି ‘ପ୍ରିତଣା’ ହେଉଛି ‘ଚମୂ’, ତିନି ‘ଚମୂ’ ମିଶି ‘ଅନୀକିନୀ’ ହୁଏ; ଦଶ ଅନୀକିନୀ ମିଶି ଏକ ‘ଅକ୍ଷୌହିଣୀ’ ତିଆରି ହୁଏ। ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀରେ ଚାରିପାଖରେ ୨୧,୮୭୦ ରଥ ଥାଏ, ଏବଂ ଏତେ ହାତୀ ଥାଏ। ଏଠାରେ ୧,୨୦,୨୦୦ ପଦାତି ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ୬୫,୬୦୦ ଘୋଡ଼ା ଅଛି। ଏହି ହେଉଛି ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀର ସଂଖ୍ୟା, ଯାହା ପଣ୍ଡିତମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଇଛନ୍ତି। ଏହି ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ, କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବ ସେନାରେ ମୋଟ ୧୮ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଥିଲା। ସେମାନେ ସମନ୍ତପଞ୍ଚକରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, କୌରବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ, ସେଠାରେ ନିଜ ଅନ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ—ଏହି ସବୁ କାଳର ଅଦ୍ଭୁତ ଚାଳ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଲା। ଭୀଷ୍ମ, ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ଅଧିପତି, ଦଶ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ତାପରେ ଦ୍ରୋଣ, କୌରବ ସେନାକୁ ପଞ୍ଚ ଦିନ ରକ୍ଷା କଲେ। କର୍ଣ୍ଣ, ଶତ୍ରୁସେନାର ନାଶକ, ଦୁଇ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ତାପରେ ଶଲ୍ୟ, ଅର୍ଧ ଦିନ ଗଦାଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସେଇ ଦିନର ଶେଷରେ, ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱଥାମା, କୃତବର୍ମା ଓ କୃପ, ରାତିରେ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ଓ ନିର୍ଭୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସେନାକୁ ବଧ କଲେ। ଏହି ମହାନ କଥା, ଭାରତ, ଶୌନକଙ୍କୁ ଜନମେଜୟଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଵ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପାଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ରାଜାମାନଙ୍କର ବୀର୍ୟ ଓ ମହିମା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏଠାରେ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ପୌଷ୍ୟ, ପୌଲୋମ, ଓ ଅଷ୍ଟିକ ଉପଖ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିକୁ ଆସେ। ଏହି ମହାଭାରତ ଅନେକ ଅର୍ଥ ଓ ଭାବର କଥାରେ ଭରିଆ, ବିଭିନ୍ନ ଅବସରରେ ଉପଯୁକ୍ତ, ମୁକ୍ତିକାମୀ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଯେପରି ବିରାଗକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଜୀବନ ସବୁ ଜ୍ଞେୟ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରିୟ, ସେପରି ଏହି ଇତିହାସ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପୃଥିବୀରେ କୌଣସି କଥା ନାହିଁ, ଯାହା ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରୁ ଅଂଶ ନ ନେଇଅଛି; ଯେପରି ଶରୀର ଖାଦ୍ୟ ବିନା ରହିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଭାରତ ଗାଥାକୁ କବିମାନେ ଜୀବିକା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଉନ୍ନତି ଚାହିଁଥିବା ନିଜ ଦାସମାନେ ଭଜନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ଏହି ମହାଇତିହାସିକ କଥାରେ ନିବେଶିତ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ, ସ୍ୱର ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଏହି ଲୋକିକ ଓ ବେଦିକ ବିଦ୍ୟାରେ ନିବାସ କରେ। ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଏପରି ନିବେଶିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଶବ୍ଦ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅର୍ଥ, ତର୍କ ଓ ବେଦ ତାତ୍ପର୍ୟ ରହିଛି, ସେଉଁଠାରେ ଏହି ମହାଭାରତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଚିହ୍ନ ଅଟୁଟ ରହିଛି।