ମହାନ ଆତ୍ମା ବ୍ୟାସ ଋଷିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥାଏ। ସେଉଁଠି, ମୁଁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶ୍ରୀଚରଣରେ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଏହି ପବିତ୍ର ନାରାୟଣ କଥାକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବି। ଏହି ନାରାୟଣ କଥାର ମହିମା ଏତେ, ଯେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ତାହାଠାରୁ ବେଶି ଫଳ ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ପାଠ କରିଲେ ମିଳେ। ନାରାୟଣଙ୍କ ସମାନ କେହି ନଥିଲେ, ନାହାନ୍ତି, ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ହେବେ ନାହିଁ। ଏହି ସତ୍ୟ ବକ୍ତବ୍ୟ ରହିଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାମ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏହି ଇତିହାସ କିଛି କବି ପୂର୍ବରୁ କହିଛନ୍ତି, କିଛି ବର୍ତ୍ତମାନ କହୁଛନ୍ତି, ଓ ଆଗାମୀରେ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାବେ ଏହାକୁ ପୃଥିବୀରେ କଥନ କରିବେ। ଏହି ମହାଜ୍ଞାନ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ଶୋଭାମୟ ଶବ୍ଦରେ ଶୋଭିତ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଧନୁଷ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଓ ନାନା ଛନ୍ଦରେ ରଚିତ, ଯାହା ପଣ୍ଡିତମାନେ ଅତି ଆଦର କରନ୍ତି। ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ ତପଃ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ବେଦର ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପବିତ୍ର ଇତିହାସ ରଚନା କଲେ। ସେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ପବିତ୍ର ଗୁହାରେ, ଶୁଭ୍ର ଶରୀର ଓ ପବିତ୍ର ମନେ, ଦର୍ଭାସନ ଉପରେ ବସି, ନିଜ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ତପସ୍ୟା କଲେ ଓ ଧର୍ମ ମାର୍ଗରେ ଭାରତ ଇତିହାସକୁ ଚିନ୍ତନ କଲେ। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କଥାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦର୍ଶନ କରିଲେ। ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଏବଂ ଆଲୋକହୀନ ଅଞ୍ଚଳରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅନ୍ଧକାର ଘେରି ରହିଥିବା ବେଳେ, ଏକ ବିଶାଳ ମହାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ଉଦିତ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ଅବିନାଶୀ ବୀଜ। ସେହି ମହା ଦିବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସମସ୍ତ ବୟସ୍କ ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭର କାରଣ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯାହାର ମଧ୍ୟରୁ ଶାଶ୍ୱତ ସତ୍ୟ, ଆଲୋକ, ଓ ଚିରଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ ଶୁଣାଯାଏ। ଏହା ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ, ସମସ୍ତରେ ସମତାର ସାର, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରଣ, ଯାହା ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଦୁହିଁଟି ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସେଠାରୁ ପ୍ରଜାପତି, ଏକମାତ୍ର ନାୟକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବମାନଙ୍କ ଗୁରୁ, ସ୍ଥାଣୁ, ମନୁ, କ, ଓ ପରମେଷ୍ଠିନ୍ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହିପରି ଚେତାସ୍, ଦକ୍ଷ ଓ ଦକ୍ଷଙ୍କ ସାତି ପୁଅ ଓ ପ୍ରଜାପତିମାନେ, ଏକୁଇଶି ଜଣ ପ୍ରାଣୀଶ୍ୱର ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ଏହି ଭାବରେ ଅପରିମିତ ଗୁଣର ଯେଉଁ ପୁରୁଷ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ଓ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ଜାଣନ୍ତି। ଏହିପରି ଯକ୍ଷ, ସାଧ୍ୟ, ପିଶାଚ, ଗୁହ୍ୟକ, ପିତୃମାନେ, ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଉପଜିଲେ। ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ଓ ଦିଗ୍ମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ବର୍ଷ, ଋତୁ, ମାସ, ପକ୍ଷ, ଦିନ ଓ ରାତି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଯାହା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା, ସେସବୁ ଜଗତର ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ଦେଖାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଯୁଗ ଶେଷରେ ପୁନଃ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ଯେପରି ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନର ଚିହ୍ନ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦଶା ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି ଏକ ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ ଚକ୍ର, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ଏକତ୍ରିକରଣ କରେ, ସେଠି ଉଦ୍ଭବ କିମ୍ବା ନାଶ ନାହିଁ, ସେ ଚିରକାଳ ଘୂରିବା ଚାଲିଛି। ତେତିସ ହଜାର, ତେତିସ ଶତ, ଏବଂ ତେତିସ ଦେବତା—ଏହି ହେଉଛି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିର ଗଣନା। ଦିବ୍ୟପୁତ୍ର ବୃହଦ୍ଭାନୁ ହେଉଛନ୍ତି ଚକ୍ଷୁ, ଆତ୍ମା, ତେଜସ୍ୱୀ; ସେ ସବିତୃ, ଋଚୀକ, ଅର୍କ, ଭାନୁ, ରୋଚକ, ଓ ରବି ଭାବରେ ପରିଚିତ। ବିବସ୍ବତଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ ପରିଚିତ, ମନୁ ସେଥିରେ ସବୁଠୁ ଛୋଟ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ଦେବଭୃତ, ଯାହାକୁ ସୁଭ୍ରାଟ୍ କୁହାଯାଏ। ସୁଭ୍ରାଜଙ୍କ ତିନି ପୁଅ ଥିଲେ—ଦଶଜ୍ୟୋତି, ଶତଜ୍ୟୋତି, ଓ ସହସ୍ରଜ୍ୟୋତି—ଏମାନେ ପ୍ରଜାବନ୍ଧ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବୀଣ। ଦଶଜ୍ୟୋତିଙ୍କ ଦଶ ହଜାର ପୁଅ ଥିଲେ, ଶତଜ୍ୟୋତିଙ୍କ ପୁଅ ସେଠାରୁ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ। ସହସ୍ରଜ୍ୟୋତିଙ୍କ ପୁଅ ସେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦଶଗୁଣ ବେଶି। ସେମାନଙ୍କଠାରୁ କୁରୁ, ଯଦୁ, ଓ ଭାରତ ବଂଶର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା। ଏହିପରି ଯୟାତି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜା ଋଷିମାନେ, ଅନେକ ବିସ୍ତୃତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବଂଶର ଉତ୍ପତ୍ତି କଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନିବାସ, ତିନିପ୍ରକାର ଗୁହ୍ୟତ୍ତ୍ୱ, ବେଦ, ଜ୍ଞାନସହିତ ଯୋଗ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—ଏସବୁ ବ୍ୟାସ ଋଷି ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶିତ। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଯୁକ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଲୋକାଚାର ନିୟମ, ଏସବୁ ବ୍ୟାସ ଦେଖିଛନ୍ତି। ଭାରତ ବଂଶର ରାଜନୀତି, ଏହାର ବିସ୍ତାର, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଉପାଖ୍ୟାନ ଓ ପ୍ରଥାଗତ କଥାଗୁଡିକ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ବିଷୟ ଉପସ୍ଥାପିତ, ଗ୍ରନ୍ଥର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏବେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଏହି ଇତିହାସ କୁହାଯିବ, ପରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ। ବ୍ୟାସ ଏହି ମହାଜ୍ଞାନକୁ ବିସ୍ତାର କରିଛନ୍ତି, ପୁନଃ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରିଛନ୍ତି; କାରଣ, ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତମାନେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଦୁହିଁଟିକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ଭାରତକୁ ମନୁଠାରୁ, କିଛି ଆସ୍ତୀକଠାରୁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପରିଚରଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କଥନ କରନ୍ତି। ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଜ୍ଞାନସଂଗ୍ରହକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରନ୍ତି; କିଛି ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ, କିଛି ଗ୍ରନ୍ଥ ରକ୍ଷାରେ ପ୍ରବୀଣ। ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାସ ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ପୁରାତନ ଇତିହାସ ରଚନା କଲେ, ଶାଶ୍ୱତ ବେଦକୁ ବିଭାଜିତ କରି। ପରାଶରଙ୍କ ପୁଅ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବ୍ୟାସ, ତାଙ୍କ ମାଆ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ତିନି ଜଣ କୌରବଙ୍କୁ—ଯେଉଁମାନେ ତିନି ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି—ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।