ନହୁଷ ରାଜା, ଯିଏ ଚେତନାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଥିଲେ, ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତାଙ୍କ ସହିତ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ଜୀବନ ଅତିବାହିତ କଲେ। ଏହି ରାଜା ଋଷିଙ୍କ ଠାରୁ, ଭୃଶପର୍ବଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ତିନିଜଣ ପୁଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ, ଅନୁ ଏବଂ ପୁରୁ। ଏହା ପରେ, କେତେକ ସମୟ ପରେ, ଶୁଭ୍ର ହସ୍ତୀ ଦେବୟାନୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଯୟାତିଙ୍କ ସହିତ ଏକ ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ କିଛି ଶିଶୁ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ ଖେଳୁଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୋଇ ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏହି ଶିଶୁମାନେ କାହାର? ଏମିତି ରୂପ ଓ ତେଜସ୍ୱୀତା ଦେଖି ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି, ଏମାନେ ତୁମ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।” ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ସେ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଜଣାଇଲେ। ସେତେବେଳେ, ତାଙ୍କ ଧାତ୍ରୀ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ କାହିଁକି ନ କହୁଛ, କିଏ ତୁମ ସ୍ୱାମୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣମଣ୍ଡଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ?” ଶିଶୁମାନେ କହିଲେ—“ଆମ ସ୍ୱାମୀ ଏକ ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ଦ୍ୱିଜାତିୟ; ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମିଥ୍ୟା କହିନାହାନ୍ତି। ଦେବୟାନୀ, ଆମକୁ କ୍ଷମା କର।” ଦେବୟାନୀ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ତୁମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନାମ ଏବଂ ଗୋତ୍ର କ’ଣ? ସତ୍ୟ ସତ୍ୱର କହ, ସେ କିଏ ଏବଂ କେଉଁଠି ବସୁଛନ୍ତି?” ଦେବୟାନୀଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଶୁଣି ଶିଶୁମାନେ ତାଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ଓ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମାଆ ବୋଲି ଦେଖାଇଦେଲେ। ଏହିପରି କହି ସମସ୍ତେ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେବୟାନୀଙ୍କ ସମ୍ନିଧିରେ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ ନାହିଁ। ତାହାପରେ, ଶିଶୁମାନେ କନ୍ଦିକନ୍ଦି ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମୌନ ରହି, ଅନ୍ୟଦିଗରେ ମୁହଁ ଘୁରାଇ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ଆସିଲେ। ରାଜା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଲଜ୍ଜାବୋଧ କଲେ ଏବଂ ମୌନ ରହିଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ଆସକ୍ତି ଦେଖିଲେ। ସତ୍ୟ ବୁଝି, ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ କହିଥିଲେ ଯେ ଏକ ଋଷି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବେ। ଏପରି ଉପାୟରେ ତୁମେ ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲି, ତୁମେ ଭୁଲ କାମ କରିଛ। ମୋ ଅଧିନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ପ୍ରିୟତା ବିରୋଧରେ କାହିଁକି କରିଲ? ତୁମେ ଆସୁରୀ ଚରିତ୍ର ଅନୁସରଣ କରୁଛ, ମୋତେ ଭୟ କରୁନାହାଁ। ଯାହା କହିଥିଲ, ଏକ ଋଷି ଆସିବେ, ଏହା ସତ୍ୟ। ଧର୍ମ ଓ ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ କିଛି ଭୟ କରେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଯେପରି ଏକ ସ୍ୱାମୀ ଚୟନ କଲ, ସେପରି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସେ ସମୟରେ ଚୟନ କରିଥିଲି। ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ବନ୍ଧୁର ସ୍ୱାମୀ ନିଜର ସ୍ୱାମୀ ହୁଏ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ। ତୁମେ ମୋଠାରୁ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନାରୀ ଭାବେ ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏହି ରାଜା ଋଷି ଆଉ ବେଶି ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ—ତୁମେ ଏହା ଜାଣନାହଁ? ଦୁହେଁ ଜଣେ, ହେ ଶୁଭେ, ତୁମ ବାପା ଆମକୁ ଏକସাথে ଦେଇଥିଲେ। ତେଣୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ, ସେ ମୋତେ ଏଠି ପୋଷଣ କରୁଛନ୍ତି।” ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦେବୟାନୀ କହିଲେ—“ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କରି ଏଠି ଶର୍ମିଷ୍ଠା ସହିତ ରହିବା। ମୁଁ ଆଜି ଏଠି ରହିବିନାହିଁ; ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟତା ବିରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ। ଏପରି ଭାବେ ଦେବୟାନୀ ରୋଷରେ ଦହିଉଠିଲେ। ଦେବୟାନୀ ଶର୍ମିଷ୍ଠାକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ରୋଷ ପ୍ରକାଶ କରି, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗହଣା ପେଲେଇଦେଲେ। ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା ଦେବୟାନୀ ଅଚାନକ ଉଠି, ଅଂଶୁମାନ୍ତ ଚକ୍ଷୁରେ ଲୁହା ନେଇ, ବିପର୍ୟସ୍ତ ହୃଦୟରେ କବିଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲି ଶାନ୍ତିବାଣୀ ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେବୟାନୀ ପଛକୁ ଫେରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଆଖି ରୋଷରେ ରକ୍ତିମ ହୋଇଥିଲା। ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ଲୁହା ଭରା ଆଖିରେ ଶୀଘ୍ର କବି ଉଶନାସଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ପହଁଚିଲେ। ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦେବୟାନୀ ପ୍ରଣାମ କରି ସାମ୍ନାରେ ଦଁଡାଇଲେ; ଯୟାତି ମଧ୍ୟ ଭାର୍ଗବ ବଂଶଜଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଦେବୟାନୀ କହିଲେ—“ଧର୍ମ ଅନ୍ୟାୟରେ ପରାଜିତ ହୋଇଛି; ଅନ୍ୟାୟର ଚଳନା ଚାଲିଛି। ମୁଁ ଭୃଶପର୍ବଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ଭାରି ଅନ୍ୟାୟର ଶିକାର ହୋଇଛି। ଏହି ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କ ଠାରୁ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ତିନିଜଣ ପୁଅ ପାଇଛି, କିନ୍ତୁ ମୋର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ, ମୋର କେବଳ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ। ଏହି ରାଜା ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ସେ ଧର୍ମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଛନ୍ତି, ହେ କବି, ମୁଁ ଏହି କଥା କହୁଛି। ତୁମେ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଆଶାକ୍ତିବଶତଃ ଅଧର୍ମ କରିଛ; ତେଣୁ ଶୀଘ୍ର ଅଜୟ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ତୁମେ ଉପରେ ଆସିପଡିବ। ହେ ପୁଜ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଏକମନେ ତାଙ୍କ ଋତୁ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ମୁଁ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ଦେଲି। ଯଦି କୌଣସି ପୁରୁଷ ଏକ ନାରୀର ଅନୁରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଋତୁ ନ ଦେଇଥାଏ, ସେ ବେଦବିଦ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଗର୍ଭନାଶକ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଏବଂ ଯଦି ଏକ ଅନୁରାଗିଣୀ, ଯୋଗ୍ୟା ନାରୀ ଗୁପ୍ତଭାବେ ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରେ ଏବଂ ସେ ନ ଯାଏ, ତେବେ ଧର୍ମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ଭନାଶକ। ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ହେଉଛି, ଯେହିଁଠି ଯାହା ମାଗିବ, ମୁଁ ଦେବି; ତୁମେ ମୋତେ ଶର୍ମିଷ୍ଠାକୁ ଦେଇଥିଲ, ସେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରକ୍ଷକ ଚାହୁଁନାହିଁ। ଏହି କାରଣ ଭାବି, ହେ ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଧର୍ମ ଭୟରେ ମୁଁ ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲି, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଧର୍ମ ବୋଲି ଭାବିଲି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମୋତେ କ୍ଷମା କର। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, କାରଣ ମୁଁ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର୍ଶୀଳ। ଧର୍ମ ମାମଲାରେ ମିଥ୍ୟା ଚରଣ ଚୋରି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ, ହେ ନହୁଷନନ୍ଦନ।” ଏହିପରି ଯୟାତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କ୍ରୋଧିତ ଉଶନାସ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ; ଏହା ସହିତ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବତନ ଯୌବନ ଚାଲିଗଲା ଏବଂ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ତାଙ୍କୁ ଆବର୍ତ୍ତ କଲା।