ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ପଥକୁ କେହି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ସତ୍ତା ଓ ଅସତ୍ତା, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ—ସବୁ କିଛିର ମୂଳ ହେଉଛି କାଳ। କାଳ ନିଜେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଶେଷ ହେଲେ ପୁନି ନିଜେ ସେମାନେକୁ ଅପସାରଣ କରେ। ଏହି କାଳ ନିଜେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅପସାରଣ ହେଲେ, ଆଉ କାଳ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ। ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଅମଙ୍ଗଳ କାଳ ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ସେହି କାଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସଂକୋଚିତ କରି ପୁଣି ମୁକ୍ତ କରେ। ସମସ୍ତେ ଶୋଇଥିବା ବେଳେ କାଳ ଜାଗ୍ରତ ରହିଥାଏ; କାଳକୁ କୌଣସି ଜିତିପାରିନାହାଁନ୍ତି। ସେ ନିର୍ବିକାର ଭାବରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥାଏ, କୌଣସି ନିୟମରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଏହି ଜାଣି, ଯେ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ କାଳରେ ଯାହା କିଛି ଘଟିଛି, ସେସବୁ କାଳ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ—ତୁମେ ଜାଗୃତ ଚିତ୍ତ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଗାବଲ୍ଗଣ ନାମକ ସାରଥି ଦୁଃଖିତ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଓ ତାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ କରିଦେଲେ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ବୁଝିଲେ ଯେ ଏହା ସଂସ୍କୃତି ଦ୍ୱାରା ଘଟିଛି, ଏବଂ ଆତ୍ମସଂଯମକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ; କାରଣ ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର ଥିଲେ। ଏଭଳି, ଲୋକମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଓ କୃପାବଶତଃ, ମହାନ ଋଷି କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱୈପାୟନ ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ଉପନିଷଦ୍ ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ। ପୁରାଣ ଓ କବିମାନେ କହିଛନ୍ତି—ମହାଭାରତର କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ପଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହେଇଯାଏ। ଏଠାରେ ଦେବତା, ଦିବ୍ୟ ଋଷି, ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଯକ୍ଷ ଓ ମହାନ ନାଗମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି; ସେ ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ପବିତ୍ରତା ଓ ପୁଣ୍ୟର ମୂର୍ତ୍ତି। ସେ ନିତ୍ୟ, ପରମ ଓ ଅବିଚଳ ବ୍ରହ୍ମ, ଅମର ଆଲୋକ, ଯାହାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କଥା ହୁଏ। ସେଠାରୁ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍, ଯାହା ଅଛି ଓ ଯାହା ନାହିଁ, ସମସ୍ତ କ୍ରମ, କ୍ରିୟା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଉପଦେଶ ଶୁଣାଯାଏ, ପଞ୍ଚ ଭୂତର ଗୁଣରେ ଗଠିତ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଯାହାଠାରେ ଅତୀତ, ସେହି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ସଦା ମୁକ୍ତ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗର ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ୱିତ, ସେମାନେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ନିଜ ମନେ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିବା ପରି ଦେଖନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍, ନିୟମିତ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେମାନେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପଠିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହି ମହାଭାରତର ଆଦି ଅଧ୍ୟାୟ ସଦା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ କଷ୍ଟରେ ମଧ୍ୟ ଅଡ଼ିଯିବେ ନାହିଁ। ଉଷା-ସନ୍ଧ୍ୟାରେ କିଛି ଅଂଶ ପଠିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେହି ଦିନ ଓ ରାତିର ଆରମ୍ଭ ହେଉଅଛି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଲିକା ପଠିବା ଚାଲିଥାଏ, ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଭାରତର ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଅମୃତ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯେପରି ଦହିର ତତ୍ତ୍ୱ ଘିଅ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେପରି ଆରଣ୍ୟକ ବେଦର ମଧ୍ୟରେ, ଅମୃତ ଔଷଧର ମଧ୍ୟରେ, ସାଗର ଝିଲିକର ମଧ୍ୟରେ, ଗାଈ ଚତୁଷ୍ପଦ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେପରି ଏହି ଭାରତ ସମସ୍ତ ଇତିହାସ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁଠି ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିକଟରେ ଏହାର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ପଠାଯାଏ, ସେଠି ପିତୃମାନେ ଅନନ୍ତ ଭୋଜନ ଓ ପାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ବେଦକୁ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ସହିତ ଅଧିକ କରିବା ଉଚିତ। ବେଦ ଅଳ୍ପ ଜ୍ଞାନୀକୁ ଭୟ କରେ, ଭାବିଥାଏ, "ସେ ମୋତେ ଅତିକ୍ରମ କରିଯିବେ"; ଯେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି କୃଷ୍ଣ ବେଦ ପଠେ, ସେ ତାହାର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯିଏ ପବିତ୍ର ଭାବେ ଏହା ପଠେ ଓ ପଠାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଗର୍ଭ ହତ୍ୟା ପରି ପାପକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାଏ। ଏହି ଭାରତ ପଠିଲେ ସମସ୍ତ ଭାରତ ପଢ଼ା ହେଲା ବୋଲି ମୋର ମତ; ଯିଏ ଏହି ଭାରତକୁ ଦିନେ ଦିନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ପଥରେ ଯାଏ। ଏକ ପାଖରେ ଚାରି ବେଦ, ଆଉ ଏକ ପାଖରେ ଏହି ଭାରତ। ଏକଥା ଏକଥିରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହାକୁ ତୁଳାରେ ରଖିଲେ; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭାରତ ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଚାରି ବେଦକୁ ଉପରେ ଚାଲିଗଲା, ସେହିଠାରୁ ଏହାକୁ ମହାଭାରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ମହାନତା ଓ ଭାରରେ ଅଧିକ। ଏହି ନାମର ଅର୍ଥ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ତପସ୍ୟା ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଅଧ୍ୟୟନ ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ବେଦର ସ୍ୱଭାବିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟର ଧନ ଦଳିଆଏବା ଦୂଷିତ—କେବଳ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତର କାର୍ଯ୍ୟ ଦୂଷିତ। ଏହିପରି କଥା ଶେଷ ହେଲାପରେ, ବୈଷ୍ଣବ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଗଲା: "ହେ ସୂତପୁତ୍ର, ତୁମେ ସମନ୍ତପଞ୍ଚକ ବିଷୟରେ କହିଥିଲ; ଆମେ ସେଥିରେ ଘଟିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଉଛୁ।" ତେଣୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆମେ ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା କହିବାକୁ ଯାଉଛି; ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ, ସମନ୍ତପଞ୍ଚକର ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣିବାଯୋଗ୍ୟ। ତ୍ରେତା ଓ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ସନ୍ଧିରେ, ରାମ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧରୀ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପ୍ରତି ରୋଷରେ, ପୁନିପୁନି ସେମାନେକୁ ବିନାଶ କଲେ। ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ବିନାଶ କରି, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୋଇ, ସମନ୍ତପଞ୍ଚକରେ ରକ୍ତର ପାଞ୍ଚଟି ଝିଲିକ ତିଆରି କଲେ। ସେଠାରେ, ଏହି ରକ୍ତ ଭରା ଝିଲିକରେ, କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେକୁ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ କଲେ—ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ଏପରେ, ଋଚୀକ ଆଦି ପିତୃମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଆସି କହିଲେ, "ହେ ରାମ, ଭାର୍ଗବ, ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଆମେ ତୁମେ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ।" ତାଙ୍କର ଏହି ପିତୃଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ: "ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, ଏକ ବର ଚୟନ କର; ତୁମ ପାଇଁ ଏହା ମଙ୍ଗଳମୟ ହେଉ।