ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ କଚ ଓ ଦେବୟାନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଥିବା ଏକ ଗଭୀର ସମ୍ବାଦରେ। ଦେବୟାନୀ କଚଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଇଲେ—ଯେଉଁ ସମୟରୁ ଅସୁରମାନେ ପୁନିପୁନି କଚଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ସେହି ସମୟରୁ ତାଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କ ଆନୁରାଗ କେତେ ଗଭୀର ଥିଲା। ସେ କହିଲେ—ତୁମେ ମୋ ମିତ୍ରତା ଓ ପ୍ରେମରେ ଯେଉଁ ଉଚ୍ଚତମ ଭକ୍ତି ଅଛି, ତାହା ଜାଣୁଛ; ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା, ତୁମେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ଦୋଷହୀନ ଭାବେ ତୁମ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ। ତେବେ କଚ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ—'ଦେବୟାନୀ, ଯେଉଁ କଥା ଆଜ୍ଞା ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତାହା ଆଜ୍ଞା ଦିଅନି। ମୋ ପ୍ରତି କୃପା କର, ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ଗୁରୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିକର ଗରିମାଶାଳୀ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଓ ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଦେବୟାନୀ, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ବସିଛ, ସେଉଁଠି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବସିଛି, ମୁଁ କାବ୍ୟଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ରହିଛି। ନୀତି ଅନୁସାରେ ତୁମେ ମୋ ଭଉଣୀ, ତେଣୁ ଏପରି କଥା କହନି। ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଛି, ମୋ ମନରେ କୌଣସି କ୍ରୋଧ ନାହିଁ। 'ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି, ମୋ ଯାତ୍ରା ଶୁଭ ହେଉ। ଧର୍ମ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିନାହିଁ, ମୋ ସ୍ମୃତିକୁ ରଖିବା। ସଦା ଜାଗୃତ ରୁହିବା ଓ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ସେବା କର।' ଦେବୟାନୀ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଓ କାମ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଏବଂ କହିଲେ—'ଯଦି ତୁମେ ମୋ ଅନୁରୋଧ ଅସ୍ୱୀକାର କର, ତେବେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ତୁମ ପାଇଁ ଫଳ ଦେବ ନାହିଁ।' କଚ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—'ମୁଁ ତୁମକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଛି କାରଣ ତୁମେ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ କନ୍ୟା, ଏହା ମୋ ଦୋଷ ନୁହେଁ, ଆଉ ମୋ ଗୁରୁ ଅନୁମତି ଦେଇନଥିଲେ। ତୁମେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ଶାପ ଦିଅ।' 'ପୁରାତନ ନୀତି ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ କଥା କହିଛି, ଦେବୟାନୀ, ତୁମେ ଆଜି ଅନ୍ୟାୟରେ ମୋତେ ଶାପ ଦେଲ, ଏହା ଧର୍ମ ନୁହେଁ, କାମବଶତାରୁ। ତେଣୁ ତୁମର ଏହି ଆଶା ପୂରଣ ହେବ ନାହିଁ, କୌଣସି ଋଷିପୁତ୍ର ତୁମ ସହ ବିବାହ କରିବ ନାହିଁ। ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ତୁମ ଜ୍ଞାନ ଫଳ ଦେବ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଯାହାକୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶିଖେଇବି, ସେ ଏହାର ଫଳ ପାଇବ।' ଏପରି କଥା କହି, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ କଚ ତୁରନ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବ୍ରିହସ୍ପତିଙ୍କ ସହ କଚଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଓ କହିଲେ—'ତୁମେ ଆମ ପାଇଁ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ଏହାରେ ତୁମର କୀର୍ତ୍ତି କ୍ଷୟ ହେବ ନାହିଁ, ତୁମେ ତୁମ ଅଂଶ ଅବଶ୍ୟ ପାଇବ।' ଏଭଳି କଚ ଯେତେବେଳେ ଅମରତ୍ବ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେମାନେ କଚଠାରୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶିଖି ନିଜେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଏବେ ତୁମର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଅ, ପୁରନ୍ଦର, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କର।' ଦେବତାମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ ମଘବାନ କହିଲେ—'ଏହିପରି ହେଉ,' ଏବଂ ସେ ଚଳିଗଲେ। ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ କିଛି ଯୁବତୀମାନେ ଖେଳୁଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ବାୟୁ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୋଷାକ ଏକାଠି ମିଶାଇଦେଲେ। ଏହାପରେ ସେମାନେ ଜଳରୁ ବାହାରିଲେ ଓ ଯାହା ପୋଷାକ ମିଳିଲା, ତାହା ପିନ୍ଧିଲେ। ଏହି ଅବସରରେ ବୃଶପର୍ବଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଅଜାଣି ଦେବୟାନୀଙ୍କ ପୋଷାକ ନେଇଲେ। ଏଥିରେ ଦେବୟାନୀ ଓ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଦେବୟାନୀ କହିଲେ—'ତୁମେ ମୋ ଛାତ୍ରୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ କାହିଁକି ମୋ ପୋଷାକ ନେଉଛ? ଏହି ଅନୁଚିତ ଆଚରଣ ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ ହେବ ନାହିଁ। ତୁମର ପିତା ସଦା ମୋର ପିତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦଢ଼ିବା ବା ବସିବା ସମୟରେ ଦଣ୍ଡାତ୍ମକ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ତୁମେ ଏକ ଭିକ୍ଷୁକର ଜନ୍ମ, ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ, ଦାନ ନେଉଛ; ମୁଁ ଏମିତି ଜନ୍ମର ଝିଅ, ଯିଏ ଦାନ ଦେଉଛି, ନେଉନାହିଁ।' 'ଏବେ ଭିକ୍ଷା ମାଗ, ଶାପ ଦିଅ, ରୂଷ୍ଟ ହେବା, ଶତ୍ରୁତା କର; ତୁମେ ନିରସ୍ତ୍ର ହୋଇ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ କରୁଛ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉ ନାହିଁ, ତୁମକୁ ଯେଉଁଠି ଯିବାକୁ ହେବ, ମିଳିଯିବ। ଯଦି ଆଗକୁ ମୋ ବିରୁଦ୍ଧରେ କଥା କହିବ, ତେବେ...' ଦେଖିଲେ, ଦେବୟାନୀ ତାଙ୍କ ପୋଷାକକୁ ଧରି ରହିଛନ୍ତି, ଶର୍ମିଷ୍ଠା କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଏକ କୂଆରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ ଓ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ, ଭାବିଲେ—'ସେ ମୃତ।' ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବରେ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦେବୟାନୀକୁ ଛାଡ଼ି ଚଲିଗଲେ। ପଛକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ନିଜ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଓ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ନହୁଷ ପୁତ୍ର ରାଜା ଯୟାତି ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ କ୍ଲାନ୍ତ ଥିଲା, ଶିକାର ଓ ଜଳ ଆଶାରେ ଏକ ଶୁଷ୍କ କୂଆ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ରାଜା ଦେଖିଲେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁବତୀ, ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—'ତୁମେ କିଏ? ତୁମ ଦେହ କଳା, ନଖ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଚମକିଥିବା ରତ୍ନ ଝୁମକା ପିନ୍ଧିଛ।' 'ତୁମେ ଏତେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ, ଏମିତି ଚତୁର ଭାବେ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ କାହିଁକି ନେଉଛ? ଘାସ ଓ ଲତାରେ ଆବୃତ୍ତ ଏହି କୂଆରେ କିପରି ପଡ଼ିଗଲ?' 'ଯିଏ ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନରେ ଦୈତ୍ୟମାନେକୁ ପୁନଃଜୀବିତ କରେ—ମୁଁ ସେଇ ଶୁକ୍ର ମହାର୍ଷିଙ୍କ କନ୍ୟା, ତାଙ୍କୁ ମୋ ବିପଦ ଜଣା ନାହିଁ। ଏହି ମୋ ଡାହାଣ ହାତ, ରାଜନ୍, ତାମ୍ର ନଖ ଥିବା।' 'ତୁମେ ମୋ ହାତ ଧରି ମୋତେ ଉଠାଅ, କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ ଉଚ୍ଚ କୁଳର ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ମନେ କରେ। ମୁଁ ଜାଣେ ତୁମେ ଶାନ୍ତ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ କୀର୍ତ୍ତିମାନ୍। ଏହି କୂଆରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର।' ତେବେ ରାଜା ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ହାତ ଧରି ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ, ଶୀଘ୍ର ଏହି ଶୁଷ୍କ କୂଆରୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ। ତାପରେ କହିଲେ—'ମହିଳେ, ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା କର, ଯାଅ, ତୁମେ ଭୟ କରିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ।' ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଦେବୟାନୀ କହିଲେ—'ମୋତେ ତୁମେ ନେଇଯାଅ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟ। ତୁମେ ମୋ ହାତ ଧରିଛ; ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ମୋ ସ୍ୱାମୀ ହେବ।' ରାଜା ତା'ପରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—'ମହିଳେ, ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳର, ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ; ତେଣୁ ଏହି ଏକତ୍ୱ ଉଚିତ ନୁହେଁ।