ଏହି ମହାଭାରତର କଥାରେ, ବଳବନ୍ଧୁ, ନିରମର୍ଦ୍ଦ, କେତୁଶୃଙ୍ଗ, ବୃହଦ୍ବଳ, ଧୃଷ୍ଟକେତୁ, ବୃହତ୍କେତୁ, ଦିପ୍ତକେତୁ, ନିରାମୟ, ଅବିକ୍ଷି, ଚପଳ, ଧୂର୍ତ୍ତ, କୃତବନ୍ଧୁ, ଦୃଢେସୁଧି, ମହାପୁରାଣ ସମ୍ଭବ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ, ପରହ, ଶ୍ରୁତି ଓ ଅନେକ ରାଜାମାନେ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶତ, ସହସ୍ର, ନିୟୁତ ଗଣନାରେ ଲୋକେ ଶୁଣିଥାନ୍ତି । ଏମିତି ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ରାଜାମାନେ ସ୍ବ ଏକାଧିକ ଭୋଗ ଛାଡ଼ି ଏ ଜଗତରୁ ବିଦାୟ ନେଇଛନ୍ତି—ଏମିତି ରାଜାମାନେ ତୁମ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ କର୍ମ ଦିବ୍ୟ ଥିଲା, ସେମାନଙ୍କର ଶୌର୍ୟ, ତ୍ୟାଗ, ମହତ୍ତ୍ୱ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, ଦୟା ଓ ସରଳତା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା । ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କବିମାନେ ଏହି ଗୁଣମାନେ ପୁରାଣ କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଏହି ମହାନ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବସାନ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ତୁମର ପୁଅମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ଵଭାବର, କ୍ରୋଧରେ ଦଗ୍ଧ, ଲୋଭୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣରେ ଲିନ ଥିଲେ—ତେଣୁ ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ହେ ଭାରତ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଓ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ । ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଯେଉଁମାନେ ଚଳନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମୂଢ଼ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ରାଜା, ତୁମେ ନିଗ୍ରହ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ଭଲଭାବେ ଜାଣ । ସେଠିପାଇଁ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଅତି ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଅତିଶୟତା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବ, ତାହା ହେବ । ଏହି କର୍ମଫଳକୁ କେ ରୋକିପାରିବ ? ମାନବ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ନିୟତିକୁ ବଦଳାଯିବା ଅସମ୍ଭବ । ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଥକୁ କେଉଁଠି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ ? ସମସ୍ତ ଭୂତ ଓ ଅଭୂତ, ସୁଖ ଦୁଃଖ ସବୁର ମୂଳ କାଳ । କାଳ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଜନ କରେ, ଏବଂ କାଳ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଲୟ କରେ; କାଳ ଯେତେବେଳେ ଭୂତମାନେ ଲୟ କରେ, ସେ କାଳକୁ ମଧ୍ୟ କାଳ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ । ଏହି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଘଟଣା କାଳ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି; କାଳ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ସଂକୁଚିତ କରିପୁଣି ପୁନର୍ବାର ବିସ୍ତାର କରେ । ସମସ୍ତେ ଶୟନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାଳ ଜାଗ୍ରତ ରହେ, କାରଣ କାଳକୁ କେହି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଭାବେ ଚଳାଚଳ କରେ । ଏହି ଭାବେ ଜାଣ, ଯେ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଇଛି, ତୁମେ ନିଜ ଜ୍ଞାନକୁ କଦାପି ଛାଡ଼ିବ ନାହିଁ । ଏଭଳି କଥା ଚାରିଓଡ଼ିକୁ ଚାଲିବା ସମୟରେ ଗାୱଲ୍ଗଣ ନାମକ ସାରଥି ବିଶାଳ ଶୋକରେ ଭସିଥିବା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଓ ତାଙ୍କ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ । ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ନିଜର ଶୋକକୁ ଦମନ କଲେ, ଏବଂ ବୁଝିଲେ—‘ଏହା ନିୟତି ଦ୍ୱାରା ଘଟିଛି’—କାରଣ ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଉତ୍ତମ ଚିତ୍ତର ଲୋକ ଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଲୋକମଙ୍ଗଳ ଓ ଦୟାବଶତଃ, ମହାନ ଋଷି କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ଉପନିଷଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ । ବିଦ୍ୱାନ୍ ଓ ପୁରାଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କବିମାନେ କହନ୍ତି—ମହାଭାରତର କେବଳ ଏକ ଖଣ୍ଡକୁ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ପରିଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି । ଏଠି ଦେବତା, ଦିବ୍ୟ ଋଷି, ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଯକ୍ଷ ଓ ମହାନ ନାଗମାନେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ କର୍ମ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି । ଏଠି ଶ୍ରୀବାସୁଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ—ସେ ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ପବିତ୍ରତା ଓ ପୁଣ୍ୟର ମୂର୍ତ୍ତି । ସେ ନିତ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅବିଚଳ ବ୍ରହ୍ମ, ଅମର ଜ୍ଵାଳା, ଯାହାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କର୍ମ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି । ସେଠାରୁ ଭୂତ ଓ ଅଭୂତ, ଯାହା ଅଛି ଓ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତି, କ୍ରିୟା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ । ଏଠି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଉପଦେଶ ଶୁଣାଯାଏ—ଏହା ପଞ୍ଚଭୂତ ଗୁଣର ଗଢ଼ା ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତତାର ଉପରେ ଯିଏ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପେ ପ୍ରଶଂସିତ । ଯେଉଁମାନେ ସଦା ମୁକ୍ତ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗରେ ପ୍ରବଳ, ସେମାନେ ସେହି ପରମତତ୍ତ୍ୱକୁ ନିଜ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିବା ପରି ଦେଖନ୍ତି । ଯେଉଁ ଲୋକ ସଦା ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ, ନିୟମିତ, ଧର୍ମପରାୟଣ, ସେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠ କଲେ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ମହାଭାରତର ଏହି ଆଦିପର୍ବ ନିତ୍ୟ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ କଷ୍ଟରେ ମଧ୍ୟ କଦାପି ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ପ୍ରଭାତ ଓ ସାଂଧ୍ୟାବେଳେ କିଛି ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ପାଠ କଲେ, ଦିନ ଓ ରାତି ଏହି ଅନୁକ୍ରମଣୀ ଚାଲିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତୁରନ୍ତ ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ଭାରତର ଏତିହ୍ୟ ଏବଂ ଅମୃତତ୍ୱ ଏହି ଅନୁକ୍ରମଣୀରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ—ଯେପରି ବିଲୋନା ଦହିର ସାର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏପରି ଏହି ଭାରତ ସମସ୍ତ ଇତିହାସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଅରଣ୍ୟକ ବେଦରେ ଯେପରି, ଅମୃତ ଔଷଧିରେ, ସାଗର ହ୍ରଦମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଗାଈ ଚତୁଷ୍ପଦମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଏଭଳି ଭାରତ ଏହିତିହାସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଏହି ଭାରତର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପାଠ କରେ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଅସୀମ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ବେଦକୁ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ସହିତ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ବେଦ ଅଳ୍ପ ଶିକ୍ଷାର ଲୋକକୁ ଭୟ କରେ—‘ସେ ମୋତେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିଦେବେ’ ବୋଲି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି କୃଷ୍ଣ ବେଦ ପାଠ କରେ, ସେ ତାହାର ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ଯିଏ ପବିତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍ସବରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପଢ଼େ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଗର୍ଭହତ୍ୟା ଭଳି ପାପ ଛାଡ଼ିଦିଏ । ମୋ ମତରେ ଏହି ଭାରତର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଅଧ୍ୟୟନ ହେବା ଦରକାର; ଯେଉଁମାନେ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହ ଏହିତି ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ପଥ ଲାଭ କରନ୍ତି । ଏକ ପଟେ ଚାରି ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟ ପଟେ ଏହି ଭାରତ ରହିଛି ।