ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ, ଜପ ଓ ହୋମ କରି ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଦ୍ୱିଜଗଣ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଛନ୍ତି; ଏହି ପବିତ୍ର ସମୟରେ, ମୁଁ କେଉଁ କଥା କହିବି? ପୁରାତନ ଏବଂ ପବିତ୍ର କଥାଗୁଡିକ ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆଧାରିତ, ରାଜାମାନେ ଓ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଉପଖ୍ୟାନ କରିଥାଏ। ଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ପୁରାଣ, ଯାହା ଦେବତା ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଶ୍ରବଣ କରି ସମ୍ମାନିତ କରିଥିଲେ, ସେହି ମହାପୁରାଣର ଏକାଗ୍ର ଉପଖ୍ୟାନ, ଅନେକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଭରିଆ, ବେଦର ସାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ମହାଭାରତ ଏହି ପବିତ୍ର ଇତିହାସ, ଶ୍ଲୋକର ଅର୍ଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଦ୍ଧ ଭାଷାରେ ଲିଖିତ, ଅନେକ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀମନ୍ତ। ଏହି କଥାକୁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ରାଜା ଜନମେଜୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ବୈଶମ୍ପାୟନ ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ କଥା କହିଥିଲେ। ବ୍ୟାସଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚତୁର୍ବେଦ ସହିତ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚିତ, ଏହା ପବିତ୍ର ଓ ପାପର ଭୟ ଦୂର କରେ; ଆମେ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଏହି କଥାର ଆରମ୍ଭରେ, ଆଦିପୁରୁଷ, ପ୍ରଭୁ, ସର୍ବଦା ଉଚ୍ଚାରିତ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ, ଏକାକୀ ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ, ଯେଉଁଠି ମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ, ଚିରକାଳୀନ, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି, ଏହି ବିଶ୍ବ ଓ ଏହାର ପାରାୟଣ, ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନର ତିଆରି କର୍ତ୍ତା, ଆଦି ଓ ପରମ ଅବିନାଶୀ। ଶୁଭ ବିଷ୍ଣୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିର୍ମଳ, ହୃଷୀକେଶ, ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳ ଜଗତର ଅଧ୍ୟାପକ ହରିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ମହାତ୍ମା ବ୍ୟାସଙ୍କ ପବିତ୍ର ଉପଦେଶ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁଁ କହିବି। ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ନାରାୟଣ ଉପଖ୍ୟାନ କହିବି। ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳ ନାରାୟଣ କଥା ଶ୍ରବଣରେ ମିଳେ। ନାରାୟଣଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ, ନାହିଁଥିଲେ ଓ ହେବେ ନାହିଁ; ଏହି ସତ୍ୟ କଥା କହି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରିବି। କିଛି କବି ଏହାକୁ କହିଛନ୍ତି, କିଛି ଏବେ କହୁଛନ୍ତି, ଆଉ କିଛି ପୃଥିବୀରେ ଏହି କଥାକୁ ଏହିପରି ଭାବରେ କହିବେ। ଏହି ମହାଜ୍ଞାନ ତିନି ଲୋକରେ ସ୍ଥାପିତ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହି କଥା ସୁନ୍ଦର ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦେବୀୟ ଧନୁଷର ଉପଯୋଗ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଭିନ୍ନ ଚନ୍ଦରେ ରଚିତ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି। ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ, ତପ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚିରଯୁଗୀ ବେଦକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ଏହି ପବିତ୍ର ଇତିହାସ ରଚନା କରିଥିଲେ। ହିମାଲୟର ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ ଗାହିରା ଗୁହାରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା, ତିନି କୁଶର ଶୟନରେ ବସି, ନିର୍ମଳ ଓ ନିଗ୍ରହୀତ, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ବ୍ୟାସ ତପସ୍ୟା କରି ଭାରତ ଇତିହାସର ଧର୍ମ ମାର୍ଗ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିଥିଲେ। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ୱରେ ବିଳୀନ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଲୀନ ଏକ ଅଳୋକିତ ବିଶାଳ ଅଣ୍ଡ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏହି ଅଣ୍ଡ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅବିନାଶୀ ବୀଜ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭର କାରଣ ଭାବରେ କହାଯାଏ; ଏହି ଅଣ୍ଡରେ ଚିର ସତ୍ୟ, ଆଲୋକ, ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଶ୍ରବଣ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅବିଚାର୍ୟ, ସମସ୍ତଠାରେ ସମତାର ସାର, ଅପ୍ରକଟ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରଣ, ଯେଉଁଠି ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ଦୁଇ ମିଶିଥାଏ। ସେଠାରୁ ପ୍ରଜାପତି, ଏକ ମାତ୍ର ନାୟକ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବମାନେଙ୍କ ଅଧ୍ୟାପକ, ସ୍ଥାଣୁ, ମନୁ, କା, ଓ ପରମେଷ୍ଠିନ। ପ୍ରଚେତାସ, ଦକ୍ଷ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ସାତ ପୁଅ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଏକୋଇଶ ନାୟକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଅପାର ଗୁଣର ଉପାଧି ଥିବା ପୁରୁଷ, ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ଅଶ୍ୱିନି ଜାଣିଥାନ୍ତି। ଯକ୍ଷ, ସାଧ୍ୟ, ପିଶାଚ, ଗୁହ୍ୟକ, ପିତୃମାନେ, ପରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଅନେକ ମହାତ୍ମା ଋଷି, ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ପବନ, ମଝିର ଦିଗ, ଦିଶାଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବର୍ଷ, ଋତୁ, ମାସ, ପକ୍ଷ, ଦିନ ଓ ରାତି ଏକାଏକି ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏଠି ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଚଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଯୁଗ ଶେଷରେ ପୁନଃ ଅବସାନ ହୋଇଯାଏ। ଯେପରି ଋତୁରେ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନର ଚିହ୍ନ ଏକାଏକି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ଜୀବର ଅବସ୍ଥା ବଦଳାଯାଏ। ଏହି ଚକ୍ର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ବିନା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଏକତ୍ୱ ଆଣି, ଜଗତରେ ଅବିରତ ଘୂରେ, ଏହାର କୌଣସି ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ଶେଷ ନାହିଁ। ତିରିଶ ହଜାର ତିରିଶ ଶହ ତିରିଶ ଦେବତା—ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତିର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଗଣନା। ଦିବସ୍ପୁତ୍ର ବୃହଦ୍ଭାନୁ ଚକ୍ଷୁ, ଆତ୍ମା, ଦୀପ୍ତିମାନ; ସେ ସବିତୃ, ଋଚୀକ, ଅର୍କ, ଭାନୁ, ରବି। ବିବସ୍ୱତଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମନୁ ସବୁଠୁ ଛୋଟ; ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦେବଭୃତ, ଯାହାକୁ ସୁଭ୍ରାଟ୍ କୁହାଯାଏ। ସୁଭ୍ରାଟଙ୍କ ତିନି ପୁଅ—ଦଶଜ୍ୟୋତି, ଶତଜ୍ୟୋତି, ସହସ୍ରଜ୍ୟୋତି—ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଜ୍ଞାନୀ। ଦଶଜ୍ୟୋତିଙ୍କ ଦଶ ହଜାର ପୁଅ, ଶତଜ୍ୟୋତିଙ୍କ ପୁଅ ତାହାଠାରୁ ଦଶ ଗୁଣା; ସହସ୍ରଜ୍ୟୋତିଙ୍କ ପୁଅ ତାହାଠାରୁ ଦଶ ଗୁଣା ବେଶି। ଏହି ଲୋକରୁ କୁରୁ, ଯଦୁ, ଭାରତ ର ଅନେକ ବଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଯୟାତି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଓ ଅନେକ ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ଉପରେ ଅନେକ ବଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ପ୍ରଚୁର ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ। ଏହିପରି ମହାଭାରତ ଉପଖ୍ୟାନର ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ଏହାର ଅଦ୍ଭୁତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏଭଳି।