ପାରୀକ୍ଷିତ୍ତଙ୍କ ପୁଏ ଜନମେଜୟଙ୍କ ସର୍ପସତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଓ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ, ଉଦ୍ଦାଲକ, ପ୍ରମାତକ, ଶ୍ୱେତକେତୁ ଓ ପିଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ଏହା ସହିତ ଆସିତ, ଦେବଳ, ନାରଦ, ପର୍ବତ, ଆତ୍ରେୟ, କୁମ୍ଦ-ଯଥର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ କାଳଘଟ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ । ବତ୍ସ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧ ଶ୍ରୁତଶ୍ରବା, ଯିଏ ପାଠ ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିଲେ, କୋହଳ, ଦେବଶର୍ମା, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ଓ ସମସୌରଭ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ଏହି ବିଭିନ୍ନ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ମହାନ୍ ବଳିଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ଋତ୍ବିଜ୍ମାନେ ଏହି ମହାନ ସର୍ପସତ୍ରରେ ହବି ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ, ତେବେ ଭୟଙ୍କର ସର୍ପମାନେ ଆକାଶରୁ ତଳକୁ ପଡି ଜଣେ ଜଣେ ଜୀବମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଉଥିଲେ । ସର୍ପମାନଙ୍କ ଚର୍ବି ଓ ମଜ୍ଜାର ଧାରା ଭୂମିରେ ବହୁଥିଲା, ଦିନ ରାତି ଜଳିଥିବା ସର୍ପମାନଙ୍କ ଗନ୍ଧ ସମଗ୍ର ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା । ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ସର୍ପମାନେ ଅବିରତ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଦାହିଯାଉଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତକ୍ଷକ, ସର୍ପମାନଙ୍କ ମହାନ ନାୟକ, ଏହି ସର୍ପସତ୍ର ବିଷୟରେ ଶୁଣି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ । ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହି, ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଷ୍କୃତି କରିଥିବା ତକ୍ଷକ ଶରଣ ମାଗିଲେ । ତାଁକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ, "ତକ୍ଷକ, ଏଠାରେ ତୁମେ କୌଣସି ଭୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, ଏହି ସର୍ପସତ୍ରରୁ କେବେ ଭୟ ନାହିଁ ।" ଏହାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, "ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି, ତେଣୁ ଭୟ ଛାଡ଼ ।" ଏପରି ଭାବରେ ଆଶ୍ୱାସନ ପାଇ ତକ୍ଷକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିବାସରେ ସୁଖରେ ବାସ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏପଟେ ବାସୁକି, କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କ ସହିତ, ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଭୟଭୀତ ହେଉଥିଲେ, କାରଣ ସର୍ପମାନେ ଅବିରତ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି ଦହିଯାଉଥିଲେ । ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ବାସୁକିଙ୍କ ହୃଦୟ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଦୃଢ଼ ହେଉଥିଲା, ସେ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ଅଂଗ ଜଳୁଛି, ମୁଁ ଦିଗ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହିଁ, ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି । ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଘୂରୁଛି, ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି, ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଯିବି ।" ସେ କହିଲେ, "ପାରୀକ୍ଷିତ୍ତଙ୍କ ପୁଏ ଯେଉଁ ସର୍ପସତ୍ର ଆୟୋଜନ କରୁଛନ୍ତି, ତାହା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ହେଉଛି; ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଯମଲୋକକୁ ଯିବି ।" "ଏହି ସମୟ ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲି, ଏବେ ଆମକୁ ଓ ଆମ ବଂଶକୁ ରକ୍ଷା କର ।" ବାସୁକି କହିଲେ, "ଗୁରୁଜନମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଏହି ସର୍ପସତ୍ରକୁ ଅଷ୍ଟିକ ବିରତ କରିବେ; ଏହା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଜାପତି ମୋତେ କହିଥିଲେ ।" "ତେଣୁ, ଭଉଣୀ, ତୁମ ପୁଅ ଅଷ୍ଟିକଙ୍କୁ ଯିଏ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଆଜି ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କର ।" ତାପରେ, ବାସୁକିଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସର୍ପକନ୍ୟା ଜରତ୍କାରୁ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅଷ୍ଟିକଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମ ବାପାଙ୍କୁ ମୋ ଭଉଣା ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିଲି ଏହି କାରଣ ପାଇଁ; ଏବେ ସେଇ ସମୟ ଆସିଛି—ଯାହା ଉଚିତ, ତୁମେ କର ।" ତେଣୁ ଅଷ୍ଟିକ ପଚାରିଲେ, "ମୋ ମା, କି କାରଣରୁ ମୋ ମାମା ତୁମକୁ ବାପାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ? ସତ୍ୟ କହ, ମୁଁ ଶୁଣି ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କରିବି ।" ତାପରେ ସର୍ପରାଜ ବାସୁକିଙ୍କ ଭଉଣୀ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ତି ଓ ସ୍ନେହଶୀଳା, ସମସ୍ତ କାହାଣୀ ଅଷ୍ଟିକଙ୍କୁ କହିଦେଲେ । ସେ କହିଲେ, "କଦ୍ରୁ ସମସ୍ତ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମା; ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଯେ କାହିଁକି ଶାପ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ତାହା ଶୁଣ ।" "ଉଚ୍ଚଃଶ୍ରବା ନାମକ ଘୋଡ଼ା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନଥିଲି; ମୋ ପୁଅମାନେ ବିନତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦାସତ୍ୱ ପାଇଁ ଦାଉରେ ଲାଗିଥିଲେ ।" "ଜନମେଜୟଙ୍କ ଏହି ସର୍ପସତ୍ରରେ, ତୁମେ ବାୟୁ-ଯାନୀ ଦ୍ୱାରା ଦହିଯିବ; ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁଲୋକକୁ ଯିବା ।" "ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କଲେ, ସେଠାରେ ବାସୁକି ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ, ଯାହାଁ ଶାପ ନ ଲାଗିବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ ।" "କିନ୍ତୁ ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଜରତ୍କାରୁ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜରତ୍କାରୁ ନାମକ ନାରୀକୁ ବିବାହ କରିବେ, ତେବେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଇ ସର୍ପମାନେ ଶାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ ।" "ଏହି କଥା ଶୁଣି ବାସୁକି ମୋତେ ତୁମ ବାପାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ ।" "ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବେ ସେଇ ସମୟ ଆସିଛି; ଆମକୁ ଭୟରୁ ରକ୍ଷା କର ।" "ମୋ ଭଉଣାକୁ ଅଗ୍ନିରୁ ରକ୍ଷା କର; ତୁମ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବାପାଙ୍କ କଥା ମିଥ୍ୟା ହେଉନାହିଁ; ସେ ତୁମକୁ ଆମ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଦେଇଥିଲେ—ତୁମ ମତ କ’ଣ, ପୁଅ?" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଅଷ୍ଟିକ କହିଲେ, "ଏହିପରି ହେଉ, ମୁଁ ତୁମେ, ବାସୁକି, ସର୍ପମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରିବି; ଏହି ରୂପେ ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ କହୁଛି—ତୁମକୁ ଏହି ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ କରିବି ।" "ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ରୁହ, ବାସୁକି; ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ । ମୁଁ ଏମିତି କରିବି, ଯେ ରାଜାଙ୍କ ସର୍ପସତ୍ର ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ହେବ ।" "ମୋ କଥା କଦାପି ମିଥ୍ୟା ହୋଇନାହିଁ, ମୋ ନିଜମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହିନାହିଁ; ତେଣୁ କିପରି ଅନ୍ୟଥା ହେବ? ମୁଁ ଏବେ ଦିକ୍ଷିତ ରାଜା ଜନମେଜୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବି ।