ଗୋକର୍ଣ୍ଣର ମାପ ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୈର୍ଘ୍ୟର ଥିଲା । ସେଠାରେ ଅନେକ ସର୍ପ ଅତି ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଅବିରତ ଭାବେ ପଡ଼ୁଥିଲେ । ଏହି ପ୍ରକାରେ ଶତାଧିକ, ଲକ୍ଷାଧିକ, କୋଟିକୋଟି ସଂଖ୍ୟାର ଦୁଃଖିତ ଓ ନିର୍ଯ୍ୟାସ ସର୍ପ ଏଠାରେ ନଷ୍ଟ ହେଇଯାଉଥିଲେ । କିଛି ସର୍ପ ଘୋଡ଼ା ପରି, କିଛି ହାତୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ସେମାନେ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ମଦମାତ୍ତା ଓ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ । ଅନେକ ସର୍ପ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ, ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣର, ବିଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଲୋହା ଗଦା ପରି ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ; ସେମାନେ ମାଆଙ୍କର ଶାପ ଓ ଦଣ୍ଡରେ ପଡ଼ି, ଅଗ୍ନିରେ ଝରିପଡ଼ୁଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ପାଣ୍ଡବ ରାଜା ଜନମେଜୟଙ୍କ ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞରେ କିଏ କିଏ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ହୋତା, ଉଦ୍ଗାତା ଓ ସଭ୍ୟ ଥିଲେ ? ଏହି ଭୟାନକ ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞରେ କିଏ କିଏ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଯାହା ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ ଓ ଭୟର ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା ? ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହ, କିଏ ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞର ବିଧି ଜ୍ଞାନୀ ସୂତ ଥିଲେ ? ଏଉଁପରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଯଜ୍ଞର ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ହୋତା, ଉଦ୍ଗାତା ଓ ସଭ୍ୟ ଭାବରେ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ନାମ କହିବି । ଏଠାରେ ହୋତା ଥିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚନ୍ଦଭାର୍ଗବ, ଯିଏ ଚ୍ୟବନ ବଂଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ବେଦବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ । ଉଦ୍ଗାତା ଥିଲେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ପଣ୍ଡିତ କୌତ୍ସ ଓ ଜୈମିନି; ବ୍ରହ୍ମା ଥିଲେ ଶାର୍ଙ୍ଗରବ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଥିଲେ ପିଙ୍ଗଳ । ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ସଭ୍ୟ ଥିଲେ; ଉଦ୍ଦାଳକ, ପ୍ରମାତକ, ଶ୍ୱେତକେତୁ, ପିଙ୍ଗଳ, ଅସିତ, ଦେଵଳ, ନାରଦ, ପର୍ବତ, ଆତ୍ରେୟ, କୁମ୍ଦ-ଝଠରା, ଓ କଳଘାଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ । ଭୃଦ୍ଧ ଶ୍ରୁତଶ୍ରବା ବାତ୍ସ୍ୟ, କୋହଳ, ଦେଵଶର୍ମା, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ସମସୌରଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ସଭ୍ୟ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ଏପରି ଯେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତମାନେ ମହାସର୍ପ-ଯଜ୍ଞରେ ହୋମ କରୁଥିଲେ, ଭୟାନକ ସର୍ପମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ଝରିପଡ଼ୁଥିଲେ, ଯାହା ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେଉଥିଲେ । ସର୍ପମାନଙ୍କ ଚର୍ବି ଓ ମଜ୍ଜାର ଧାରା ଅଗ୍ନିରୁ ବହିଯାଉଥିଲା; ଦିନ ଓ ରାତି ଅଗ୍ନିରେ ସେମାନେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିବାରୁ ଭୟଙ୍କର ଗନ୍ଧ ଚାଲିଯାଉଥିଲା । ଏହିପରି ସର୍ପମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ପଡ଼ିବା ସମୟରେ ଆକାଶରେ ଅବିରତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା ଓ ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଉଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ତକ୍ଷକ ରାଜା ଜନମେଜୟଙ୍କ ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେବା କଥା ଶୁଣି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ । ସେଠାରେ, ଭୟଭୀତ ଓ ଅପରାଧୀ ଭାବେ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଘଟଣା ସମସ୍ତ କଥା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହି, ଶରଣ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ । ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, "ତୁମେ ଏଠାରେ ନିର୍ଭୟ ରୁହ, ତୁମକୁ ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞରୁ କେବେ ଭୟ ନାହିଁ ।" ତାପରେ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି; ତେଣୁ ଭୟ ଛାଡ଼, ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ ।" ଏଭଳି ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ, ତକ୍ଷକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହଲ୍ଲାରେ ନିର୍ଭୟ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ରହିଲେ । ଏପଟେ ବାସୁକି, କିଛି ଅତିଶୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଇଭଉଣୀକୁ ନେଇ, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିଲେ ଯେଉଁଠାରେ ସର୍ପମାନେ ଅବିରତ ଅଗ୍ନିକୁ ପଡ଼ୁଥିଲେ । ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ଦେଖି, ବାସୁକିଙ୍କ ହୃଦୟ ଭୟ ଓ ବିଷାଦରେ ଭରିଯାଇଥିଲା; ସେ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ଅଙ୍ଗ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛି, ମୁଁ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ; ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର, ମୁଁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବୁଛି । ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଦୃତ ଭାବେ ଘୂରୁଛି, ମୋ ହୃଦୟ ଫାଟିଯାଉଛି ପରି ଲାଗୁଛି; ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଜ୍ୱାଳାନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଅସାହାୟ ଭାବେ ପଡ଼ିଯିବି । ପରିକ୍ଷିତଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଆମ ନାଶ ପାଇଁ ଚାଲିଛି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁଁ ଏବେ ଯମଲୋକକୁ ଯିବି । ଏହି ସମୟ ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲି; ଏବେ ଆମକୁ ଓ ଆମ ବଂଶକୁ ରକ୍ଷା କର ।" "ଆସ୍ତୀକ ନାମକ ତୁମ ପୁଅ, ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମୃତ, ସର୍ପମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ବିରୋଧ କରିବେ ବୋଲି ଗ୍ରାଣ୍ଡସାୟର ମୋତେ କହିଥିଲେ । ତେଣୁ, ଆଜି ଆମ ଓ ଆମ ବଂଶର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ବେଦଜ୍ଞାନୀ ତୁମ ପୁଅ ଆସ୍ତୀକଙ୍କୁ ଏହି କଥା କୁହ ।" ତାପରେ ବାସୁକିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସର୍ପକନ୍ୟା ଜରତ୍କାରୁ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଆସ୍ତୀକଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, "ମୋ ପୁଅ, ତୁମ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ମୋ ଭଉଣୀ ଦେଇଥିଲେ ଏହି କାମ ପାଇଁ; ଏହି ସମୟ ଆସିଯାଇଛି—ଯାହା ଦରକାର, ସେହି କର ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଆସ୍ତୀକ ପଚାରିଲେ, "ମୋ ମା, କେଉଁ କାରଣରୁ ମୋ ମାମା ତୁମକୁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ? ସତ୍ୟ କଥା କହ; ମୁଁ ଶୁଣି, ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିବି ।" ତାପରେ ସର୍ପରାଜ ବାସୁକିଙ୍କ ଭଉଣୀ ଜରତ୍କାରୁ, ନିଜ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାହାଣୀ ନିଷ୍ଠାଭାବେ ତାଙ୍କୁ କହିଦେଲେ । "କଦ୍ରୁ ସମସ୍ତ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମାଆ; ତାଙ୍କ ରୋଷ ଶାପ କିଏଁ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଉପରେ ଆସିଲା, ତାହା ଶୁଣ। ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ଘୋଡ଼ାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ ଅସତ୍ୟ କହିନଥିଲି; ମୋ ପୁଅମାନେ ଭାଗ୍ୟର ଦାଉରେ ଭୂଗଲେ ଓ ଭୃତ୍ୟ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଲା । ଜନମେଜୟଙ୍କ ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞରେ, ସମସ୍ତ ସର୍ପ ବାୟୁରଥରେ ପଡ଼ି ଦଗ୍ଧ ହେବେ, ଏବଂ ପିତୃଲୋକକୁ ଯିବେ । ଏହି ଶାପ ଦେଇଥିବା ସମୟରେ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରପିତାମହ ତାଙ୍କୁ 'ତଥାସ୍ତୁ' କହି ତାଙ୍କ କଥାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇଥିଲେ ।" "ତାପରେ, ଅମୃତ ମଥନ ସମୟରେ, ବାସୁକି ପ୍ରପିତାମହଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ । ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅମୃତ ଲାଭ କରି, ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ବାସୁକିଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗେ ନେଇ ପ୍ରପିତାମହଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ ।