ସେ ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ଜନମେଜୟଙ୍କ ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହେଉଥିଲା, ଏକ ଭୟାନକ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଲା। ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳୀ ତିଆରି ହେଉଥିବା ବେଳେ ଅଚାନକ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ସ୍ୱର ଶୁଣାଗଲା। ସେଥିରେ, ତାଲିମ୍ପ୍ରାପ୍ତ ଓ ନିପୁଣ ଶିଳ୍ପୀ, ଯିଏ ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିଲେ, ସେ, ରଥଚାଳକ ଓ ପୁରାତନ କଥାବେଦୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ସମୟରେ କହିଲେ—ଏଠାରେ ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାପ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି, ଏହି ଯଜ୍ଞ କଦାପି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ ନାହିଁ। ଏହି ଅପଶକୁନ ଶୁଣି, ରାଜା ଯଜ୍ଞାରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ଦେଶ ଦେଲେ: “ମୋତେ ଅଜଣା କେହି ଏଠାକୁ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ ନାହିଁ, ଓ ଯଜ୍ଞପାଳକ।” ତାପରେ, ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ପୁରୋହିତମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ କଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଧୂଆଁରେ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ହବି ଦେଉଥିଲେ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମନ ଉତ୍ପାତିତ ହେଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସର୍ପଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିର ମୁଖରେ ଆହ୍ୱାନ କରିଲେ। ତାପରେ ସର୍ପମାନେ ବେପରୁଆ ଭାବରେ, ଦୁଃଖରେ ଟିପିଟିପାଇ ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ଡାକି ଡାକି, ଦହୁଁଥିବା ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସର୍ପଙ୍କୁ ବେଗରେ ଜଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ, ତାଳ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଉଠାଇ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଭାନୁକୁ ଛୁଁଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ଧଳା, କଳା, ନୀଳ, ବୃଦ୍ଧ, ତରୁଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସର୍ପ ନାନା ଧ୍ୱନି କରି, ଆଗ୍ନିକୁ ଧାଉଥିଲେ। ଗୋକର୍ଣ୍ଣର ମାପ ଏକ କ୍ରୋଶ ଦୀର୍ଘ, ଏମିତି ଏକ ଅବିରତ ଧାରାରେ ସର୍ପମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ୁଥିଲେ। ଏହିପରି, ଶତ, ସହସ୍ର, ଲକ୍ଷ, କୋଟି ସର୍ପ ଅସହାୟ ଭାବରେ ଏଠାରେ ନଶ୍ଟ ହେଉଥିଲେ। କିଛି ସର୍ପ ଘୋଡ଼ା ପରି, କିଛି ହାତୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ବଡ଼ ଦେହ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିକୁ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ବହୁତେ ଉଚ୍ଚ, ଅଳ୍ପ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର, ବିଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଲୋହର ଗଦା ପରି ଭୟଙ୍କର ସର୍ପମାନେ ମା'ଙ୍କ ଶାପ ଓ ଦଣ୍ଡରେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଜନମେଜୟଙ୍କ ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞରେ କିଏ କିଏ ପୁରୋହିତ ଓ ସଭ୍ୟ ଥିଲେ, ଏହି କଥା ଜିଜ୍ଞାସା ହେଲା। କିଏ ଏହି ଭୟାନକ ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଯାହାରେ ସର୍ପମାନେ ବିଷ ଓ ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଉଥିଲେ? ସମସ୍ତ କଥା ବିସ୍ତାରରେ କହ, କିଏ କିଏ ସୁତ ଏବଂ ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞର କ୍ରମ ଜାଣୁଥିଲେ? ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ପୁରୋହିତ ଓ ସଭ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ନାମ କହିବି। ଏଠାରେ ହୋତା ଥିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚନ୍ଦଭାର୍ଗବ, ଯିଏ ଚ୍ୟବନ ବଂଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଉଦ୍ଗାତା ଥିଲେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟଶାଳୀ କୌତ୍ସ ଓ ଜୈମିନି; ବ୍ରହ୍ମା ଥିଲେ ଶାର୍ଙ୍ଗରବ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଥିଲେ ପିଙ୍ଗଳ। ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ସଭ୍ୟ ଥିଲେ; ଉଦ୍ଦାଳକ, ପ୍ରମାତକ, ଶ୍ୱେତକେତୁ ଓ ପିଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟ। ଅସିତ, ଦେଵଳ, ନାରଦ, ପର୍ବତ, ଆତ୍ରେୟ, କୁମ୍ଦ-ଜଠର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ କାଳଘଟ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ବୃଦ୍ଧ ଶ୍ରୁତଶ୍ରବା ବାତ୍ସ୍ୟ, ପାଠ ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, କୋହଳ, ଦେଵଶର୍ମା, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ଓ ସମସୌରଭ ମଧ୍ୟ। ଏମିତି ଅନେକ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞରେ ସଭ୍ୟ ଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ପୁରୋହିତମାନେ ହବି ଦେଉଥିଲେ, ସେଇ ସମୟରେ ଭୟାନକ ଓ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ସର୍ପ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ସର୍ପମାନଙ୍କର ଚର୍ବି ଓ ମଜ୍ଜାର ଧାରା ବହୁଥିଲା, ଦିନ ରାତି ଜଳୁଥିବା ସର୍ପମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭୟାନକ ଗନ୍ଧ ପ୍ରସାରିତ ହେଉଥିଲା। ଏବଂ ସର୍ପମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ପଡ଼ୁଥିବା ବେଳେ, ଆକାଶରେ ଏକ ଅବିରତ ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ସେମାନେ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ ତକ୍ଷକ, ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ଜନମେଜୟଙ୍କ ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେବାର କଥା ଶୁଣି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ, ଭୟଭୀତ ଓ ଅପରାଧୀ ଭାବରେ, ତକ୍ଷକ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ ଓ ଶରଣ ନେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ: “ତୁମେ ଏଠାରେ ରହ, ତକ୍ଷକ, ଏହି ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞରୁ କେବେ ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି, ତେଣୁ ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼।" ଏପରି ଭାବରେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ, ତକ୍ଷକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହଲରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସନ୍ତୋଷରେ ବାସ କରିଲେ। ଏପଟେ ବସୁକି, ତାଙ୍କ ଅତ୍ୟଳ୍ପ ଅନୁଯାୟୀ ସହିତ, ସର୍ପମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ଅବିରତ ପଡ଼ୁଥିବାରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ସର୍ପମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବସୁକିଙ୍କୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ନିରାଶା ଘେରି ନେଲା; ହୃଦୟ ଭାରି ହୋଇଗଲା, ସେ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୋ ଅଙ୍ଗ ଜଳୁଛି, ଭଉଣୀ, ମୁଁ ଦିଗ୍ବିଦିଗ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ; ମୁଁ ଭ୍ରମରେ ଡୁବିଯାଉଛି, ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର। ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ତୀବ୍ର ଭାବେ ଘୂରୁଛି, ହୃଦୟ ଫାଟିଯାଉଛି; ଆଜି, ଅସହାୟ ଭାବେ, ମୁଁ ସେଇ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଯିବି। ପରିକ୍ଷିତଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଆମ ନାଶ ପାଇଁ ଚାଲିଛି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମୁଁ ଯମରାଜଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯିବି। ଏହି ସମୟ ପହଞ୍ଚିଛି, ଭଉଣୀ, ଯାହା ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲି; ଆମେ ଓ ଆମ ଜନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। ଅସ୍ତିକ, ଏହି ଚାଲିଥିବା ଯଜ୍ଞକୁ ସର୍ପମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ବିରୋଧ କରିବେ, ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଜାପତି ମୋତେ କହିଥିଲେ। ତେଣୁ, ଭଉଣୀ, ତୁମ ପୁଅ ଅସ୍ତିକଙ୍କୁ, ଯିଏ ବେଦ ଜାଣିଛନ୍ତି ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଆଜି ମୋ ଓ ମୋ ପରିବାରର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କହ।” ଏଭଳି ଭାବରେ ଯଜ୍ଞର ମହାନ ଦୁଃଖ ଓ ଭୟ ମଧ୍ୟରେ ବସୁକି ତାଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଯାହାଫଳରେ ଅସ୍ତିକଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ଦୃଢ଼ ହେଲା—ସେ ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ବିରତ କରି ସର୍ପମାନେ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ।