ଏହି ଗଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ରାଜା ଜନମେଜୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ସହିତ—ସେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାଁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଟକ୍ଷକ ନାମକ ସର୍ପ କିପରି ଦାୟୀ ହେଲେ? ଏହି ଦୁଃଖ ଏତେ ଗଭୀର ଥିଲା ଯେ, ରାଜା ଜନମେଜୟ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ସର୍ପ ଟକ୍ଷକଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ କୁଳ ସହିତ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପତିତ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କ ପିତା ସର୍ପବିଷର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ, ସେମିତି ଟକ୍ଷକ ମଧ୍ୟ ଦଗ୍ଧ ହେଉ। ତା'ପରେ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ, "ହେ ରାଜନ୍, ଦେବତାମାନେ ତୁମ ପାଇଁ ଏକ ବିଶେଷ ଯଜ୍ଞ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ପୁରାଣରେ 'ସର୍ବସ୍ୱ ଯଜ୍ଞ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁରାତନ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ବିଶିଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ କେବଳ ତୁମେ କରିପାରିବା; ଏହି ଯଜ୍ଞ ଆମ ପାଇଁ ଅଛି।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଜନମେଜୟ ଭାବିଲେ ଯେ, ଟକ୍ଷକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯିବ। ତା'ପରେ ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ବିଶେଷ ଯଜ୍ଞ କରିବି—ମୋ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣ ସଂଗ୍ରହ କର।" ଏହି କଥା ପରେ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳ ପ୍ରମାଣ କରି ତାହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଚିହ୍ନଟ କଲେ। ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୱାନ ବେଦପାଠୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପ୍ରଚୁର, ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଭାବେ ଯଜ୍ଞ ବେଦୀ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ଏହା ପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ନାଗ-ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦୀକ୍ଷିତ କରାଗଲା—ଏହିଟି ନାଗ-ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଥମ ଘଟଣା ଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଦେଲା—ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳ ତିଆରି ହେଉଥିବା ବେଳେ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ସ୍ୱର ଶୁଣାଗଲା। ସେଠାରେ ନିର୍ମାଣକାରୀ, ରଥଚାଳକ ଏବଂ ପୁରାତନ କଥା ପାଠକ—ସମସ୍ତେ କହିଲେ, "ଏଠାରେ ଏଉଁ ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ମାପ ଆରମ୍ଭ ହେବାରୁ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ ନାହିଁ।" ଏହା ଶୁଣି, ରାଜା ଦୀକ୍ଷା ପୂର୍ବରୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ—"ମୋତେ ଅଜଣା କିଏଁ ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ ନାହିଁ।" ଏବେ ନାଗ-ଯଜ୍ଞର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନିଜ-ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ କଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଧୂଆଁରେ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିରେ ହବି ଆହୁତି ଦେଲେ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ନାଗମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିରେ ପତିତ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଗଲା। ସେଠି ନାଗମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଲେ, ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଉଲାଟିପାଲଟି ହେଉଥିଲେ ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ଡାକୁଥିଲେ। ସେମାନେ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲେ, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଏକାଠି ହୋଇ ଅଗ୍ନିକୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ଧଳା, କଳା, ନୀଳ, ବୃଦ୍ଧ, କିମ୍ବା କିଶୋର ନାଗ—ବିଭିନ୍ନ ଧ୍ୱନି କରି ଅଗ୍ନିକୁ ଧାଉଥିଲେ। ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ନାମକ ଏକ କ୍ଷେତ୍ରର ମାପ ଏକ କ୍ରୋଶ ଲମ୍ବା, ସେମାନେ ତାହାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଅବିରତ ଭାବେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଶତ-ଶତ, ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ, କୋଟି-କୋଟି ନାଗ ଅସହାୟ ଭାବେ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଇ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିଲେ। କିଛି ନାଗ ଘୋଡ଼ା, କିଛି ହାତୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ପରି ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଶକ୍ତି ଏବଂ ବଡ଼ ଦେହ ଥିଲା। ଅନେକେ ଉଚ୍ଚ, କିମ୍ବା ଛୋଟ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର, ବିଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଲୋହ ଗଦା ପରି ଭୟଙ୍କର ନାଗମାନେ ମାତାଙ୍କ କଥା ଏବଂ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ନାଗ-ଯଜ୍ଞରେ କିଏ କିଏ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ଏବଂ ସଭ୍ୟ ଥିଲେ? ଏହି ନାଗ-ଯଜ୍ଞରେ କିଏ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଯାହା ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ ଓ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା? ଏହି ସବୁ ତଥ୍ୟ ତୁମକୁ କହିବି। ସେଠି ହୋତା ଥିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚନ୍ଦଭାର୍ଗବ, ଯିଏ ଚ୍ୟବନ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ଏବଂ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ଉଦ୍ଗାତା ଥିଲେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ବିଦ୍ୱାନ କୌତ୍ସ ଏବଂ ଜୈମିନି। ବ୍ରହ୍ମା ଥିଲେ ଶାର୍ଙ୍ଗରବ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଥିଲେ ପିଙ୍ଗଳ। ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ସଭ୍ୟ ଥିଲେ। ଉଦ୍ଦାଳକ, ପ୍ରମାଟକ, ଶ୍ୱେତକେତୁ, ପିଙ୍ଗଳ, ଅସିତ, ଦେବଳ, ନାରଦ, ପର୍ବତ, ଆତ୍ରେୟ, କୁମ୍ଦ-ଜଠର, ବ୍ରାହ୍ମଣ କାଳଘଟ, ବୃଦ୍ଧ ଶ୍ରୁତଶ୍ରବା, ବାତ୍ସ୍ୟ, କୋହଳ, ଦେବଶର୍ମା, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ସମସୌରଭ ଏବଂ ଅନେକ ବେଦପାଠୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ପୁରୋହିତମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଉଥିଲେ, ଭୟଙ୍କର ନାଗମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ଏହା ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ପ୍ରଚାର କରୁଥିଲା। ନାଗମାନେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କ ଚର୍ବି ଓ ମଜ୍ଜାର ଧାରା ବହୁଥିଲା, ଦିନ ଓ ରାତି ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଗନ୍ଧ ଚାଲିଥିଲା। ନାଗମାନେ ଆକାଶରେ ଥିବା ସ୍ଥିତିରୁ ଅଗ୍ନିକୁ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ଅବିରତ ଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା ଏବଂ ତେଁମାନେ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ ନାଗମାନେର ରାଜା ଟକ୍ଷକ ରାଜା ଜନମେଜୟଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେବାର କଥା ଶୁଣି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ, ଭୟଭୀତ ଏବଂ ନିଜ ଅପରାଧ ଜଣାଇ, ଟକ୍ଷକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ, "ଏଠି ଟକ୍ଷକ, ତୁମେ କୌଣସି ସମୟରେ ଏହି ନାଗ-ଯଜ୍ଞରୁ ଭୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ।" ଏପରି ଭାବେ ଏହି ମହାନ ନାଗ-ଯଜ୍ଞ ଘଟିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅନେକ ନାଗ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଟକ୍ଷକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ।