ପିତାଙ୍କର ଭବିଷ୍ୟତ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୋର ନିଷ୍ଚୟ ଏବେ ଦୃଢ଼ ହେଇଛି—ମୁଁ ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିବି। ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି ଯେ, ତକ୍ଷକ, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ସର୍ପ, ଏବେ ଦଣ୍ଡିତ ହେବା ଦରକାର। ସେ ମୋ ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ହେବାରୁ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତା ପାଇଁ ମୁଁ ପ୍ରତିଫଳ ଦେବି—ଶ୍ରଙ୍ଗିନ୍ କେବଳ ଉପକରଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜାଙ୍କୁ ଜଳାଇଦେଇଥିଲେ ତକ୍ଷକ। ତକ୍ଷକଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା କଶ୍ୟପ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୂରେ ହଟିଗଲେ; ଯଦି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସିଥାନ୍ତେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ପିତା ଅଜୀତ ରହିଥାନ୍ତେ। ରାଜା ଅପରିଜିତ ରହିଥିଲେ, କଶ୍ୟପଙ୍କର ଦୟା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା, ତକ୍ଷକଙ୍କୁ କଣ ହାନି ହେଇଥାନ୍ତା? କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମରେ ପଡି, ତକ୍ଷକ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦୂରେ ହଟାଇଦେଲେ, ଯିଏ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ। ଏହି ତକ୍ଷକଙ୍କର ବଡ଼ ଅପରାଧ—ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଧନ ଦେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦେବାରେ ବାଧା ଦେଲେ। ଉତ୍ତଙ୍କଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା, ମୋ ପାଇଁ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ଓ ଆପଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ମୁଁ ପିତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବି। ଏପରି କହି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଜନମେଜୟ, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀଙ୍କ ସହାୟତାରେ, ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ଯେ ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞ କରିବେ। ତାପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଭାରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପରିକ୍ଷିତଙ୍କ ପୁତ୍ର ତାଙ୍କର ପୂଜାରି ଓ ବିଧିପାଳନ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାକ୍ପଟୁ, ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବାକୁ କହିଲେ: “ସେ ଦୁଷ୍ଟ ତକ୍ଷକ, ଯିଏ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଲା...” ମୋତେ କୁହ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବି? ତୁମେ ଜାଣନ୍ତି କି, କିପରି ତକ୍ଷକ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ? ମୁଁ ଚାହେଁ ତକ୍ଷକ ଓ ତାଙ୍କର ଗୋତିଆମାନେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପଡିଯିବନ୍ତୁ—ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଯେପରି ବିଷାକ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳାଇଦିଆଗଲା, ମୁଁ ଅନୁରୂପ ଭାବେ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ସର୍ପକୁ ଜଳାଇବି। ତେବେ, ରାଜାଙ୍କୁ କୁହାଗଲା: “ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଅଛି, ଦେବମାନେ ତୁମ ପାଇଁ ଗଠିତ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ପୁରାଣରେ ‘ସାର୍ବଭୂମ ଯଜ୍ଞ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ପୁରାତନ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତୁମେ ଏକା ଯୋଗ୍ୟ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆମ ପାଇଁ ଅଛି।” ଏପରି ଶୁଣି, ରାଜା ବିଶ୍ୱାସ କରିଲେ ଯେ ତକ୍ଷକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ମୁଖରେ ପଡି ଭସ୍ମ ହୋଇଯିବେ। ତାପରେ, ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୁଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବି—ଏହି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣ ଆଣିଦିଅ।” ପୂଜାରିମାନେ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ମାପିଲେ। ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୱାନ ବେଦାନ୍ତୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ପୂଜାରିମାନେ ଉଚିତ ବିଧିରେ ଆବଶ୍ୟକ ଯଜ୍ଞ ଅଲ୍ତାର ନିର୍ମାଣ କଲେ। ତାପରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦীক্ষା ଦିଆଗଲା; ଏହା ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଥମ ଘଟଣା। ଏହି ସମୟରେ, ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳ ତିଆରି ହେଉଥିବା ବେଳେ ଏକ ବଡ଼ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଲା; ଏକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଗଲା। ନିର୍ମାତା, ଶିଳ୍ପ ଓ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏହି ସମୟରେ କହିଲେ—ଅର୍କିଟେକ୍ଟ, ସାରଥି, ଓ ପୁରାତନ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣକାରୀ: “ଏଠି ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ମାପି ଆରମ୍ଭ ହେଇଥିବାରୁ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ ନାହିଁ।” ଏହା ଶୁଣି, ରାଜା ଦୀକ୍ଷା ପୂର୍ବରୁ କହିଲେ: “ମୋତେ ଅଜଣା କେହି ଏଠି ପ୍ରବେଶ କରିବେ ନାହିଁ, ଓ ଦ୍ୱାରପାଳ!” ଏହା ପରେ, ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ପୂଜାରିମାନେ ନିଜ-ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଚିତ ବିଧିରେ କଲେ। କଳା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ଧୂଆଁରେ ଲାଲ ଆଖି, ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କଲେ। ସମସ୍ତ ସର୍ପମାନଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଉଥାଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ଅଗ୍ନିର ମୁଖକୁ ଡାକିଲେ। ତାପରେ, ସର୍ପମାନେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ମୁଡ଼ି ନିଜ-ନିଜ ସହଯୋଗୀଙ୍କୁ ଚିଉଁ ଦେଲେ। ସେମାନେ କମ୍ପିଲେ, ଭୟରେ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ଏକାପରେ ଏକା ଚଉଁ ଦେଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଛ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଭାନୁକୁ ଛୁଇଁବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଧଳା, କଳା, ନୀଳ, ବୃଦ୍ଧ, ଯୁବ—ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍କାର କରି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ମୁଖ ପଡିଲେ। ଗୋକର୍ଣ୍ଣର ମାପ ଏକ କ୍ରୋଶ ଲମ୍ବା, ସେମାନେ ଅବିରତ ଭାବେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡିଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ଶତ, ଲକ୍ଷ, କୋଟି—ଅସହାୟ ଓ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ସର୍ପମାନେ ଏଠି ଭସ୍ମ ହେଲେ। କେହି ଘୋଡ଼ା, କେହି ହାତୀ ପରି; ମଦ ଭରା ହାତୀ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏକାପରେ ଏକା ସର୍ପ ଅଗ୍ନିରେ ପଡିଲେ। ଅନେକ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ, ବିଷରେ ଭରିତ, ଲୋହ ଗଦା ପରି କ୍ଷୁବ୍ଧ ସର୍ପମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡିଲେ, ମା ଶବ୍ଦ ଓ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରାଯାଇଲା। ପଣ୍ଡବ ରାଜା ଜନମେଜୟଙ୍କର ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞରେ କେଉଁ ଅଧିକାରୀ ପୂଜାରି ଥିଲେ, ବଡ଼ ବିଦ୍ୱାନମାନେ? କେଉଁ ସଦସ୍ୟମାନେ ସେ ଭୟଙ୍କର ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଓ ସର୍ପମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ? ପିତା, ଆପଣ ସବୁ ବିସ୍ତୃତ କଥା କୁହିବା ଉଚିତ; କେଉଁ ସୁତାମାନେ ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞର ବିଧିରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ? ଏବେ, ମୁଁ କହିବି କେଉଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କର ପୂଜାରି ଓ ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ। ଏଠି, ହୋତୃ ଥିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚନ୍ଦଭାର୍ଗବ, ସେ ଚ୍ୟବନ ଗୋତ୍ରରେ ବିଶିଷ୍ଟ, ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଉଦ୍ଗାତୃ ଥିଲେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଜ୍ଞାନୀ କୌତ୍ସ ଓ ଜୈମିନି; ବ୍ରହ୍ମା ଥିଲେ ଶାର୍ଙ୍ଗରବ, ଓ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଥିଲେ ପିଙ୍ଗଳ।