ଏହି ଉତ୍କଳନାଦୀ ରୂପରେ ମହାଭାରତର ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଧ୍ୟାୟ ଆମେ ଅନୁଭବ କରୁଛୁ । ଜରତ୍କାରୁ ନାମକ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଋଷି, ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଉନ୍ନତି ଭଳି, ଦିନେଦିନେ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ବଢିଗଲା । କିଛି ଦିନ ପରେ, ଉତ୍କଳ ପରିଶ୍ରମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଜରତ୍କାରୁ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ଭାସୁକିଙ୍କର ଭଉଣୀଙ୍କର କୋଳରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି ସୁଇଗଲେ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବଳ ପାହାଡ଼ ପଛରେ ଲୁଚିଗଲା, ଏବଂ ଦିନ ଶେଷ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଭାସୁକିଙ୍କର ଭଉଣୀ ଭୟଭିତ ହୋଇ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେ ଭାବିଲେ, "ମୁଁ ଠିକ୍ କାମ କରିବି କି, ମୁଁ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଜାଗାଇବି କି ନାହିଁ? ସେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିବି?" ସେ ଅନ୍ୟାୟ ଅଥବା କ୍ରୋଧ ଆସିପାରିବା ଭୟ କଲେ, ଏବଂ ଭାବିଲେ ଯେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅନ୍ୟାୟ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର । "ମୁଁ ଯଦି ଜାଗାଇଦିଅେ, ସେ ରୁଷ୍ଟ ହେବେ; ଯଦି ମୁଁ ଜାଗାଇନାହିଁ, ସାନ୍ଧ୍ୟାକାଳୀନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହରାଇଯିବ," ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଜରତ୍କାରୁଙ୍କର ସାପପତ୍ନୀ ତାଙ୍କୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତପସ୍ୟାରେ ଆଲୋକିତ ହୋଇ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ସେ ମୃଦୁ ଏବଂ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, "ଉଠ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଉଛି ।" "ପାଣି ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସାନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କର, ଏହି ରଙ୍ଗିନ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ।" "ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସାନ୍ଧ୍ୟା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ମହାଶୟ ।" ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜରତ୍କାରୁ କମ୍ପିତ ଟଣ୍ଡ କରି ପତ୍ନୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ମୋତେ ଅସମ୍ମାନ କରିଛ ।" "ମୁଁ ଏଠାରେ ରହିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ଯେମିତି ଆସିଥିଲି, ସେମିତି ଚାଲିଯିବି । ସୂର୍ଯ୍ୟ ମୋ ଶୟନକାଳରେ ଅସ୍ତମିତ ହେବାକୁ ତୁମେ ବାଧା ଦେଇପାରିନାହିଁ, ଶୋଭାଯୁକ୍ତ ନାରୀ ।" "ଏହା ମୋ ମନରେ ଅଛି ଯେ ଯଥାସମୟରେ ଚାଲିଯିବି; କେହି ଅସମ୍ମାନ ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରିବାକୁ ଚାହେନି ।" "ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜନ, ମୋ ପାଇଁ, ଏବଂ ମୋ ପରି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କଣ?" ପତିଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜରତ୍କାରୁଙ୍କର ଭଉଣୀ ହୃଦୟରେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ । ଭାସୁକିଙ୍କର ସଭାରେ, ସେ କହିଲେ, "ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଅସମ୍ମାନ କରି ତୁମକୁ ଜାଗାଇନାହିଁ ।" "ମୁଁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହା କରିଛି, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ମୋ ପତି ମହାତପସ୍ୱୀ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ।" ଋଷି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସାପପତ୍ନୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହି, କହିଲେ, "ମୋ କଥା କେବେ ମିଥ୍ୟା ହୋଇନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଯିବି, ସାପପତ୍ନୀ ।" "ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଆମେ ପୂର୍ବରୁ କରିଥିଲୁ, ଓ ସୁମୃଦୁ; ମୁଁ ତୁମ ସହ ବଢିଆ ଭାବରେ ରହିଛି — ଏବେ, ଶୁଭା, ତୁମ ଭାଇକୁ କହ ।" "ମୁଁ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଭୟଭିତ ନାରୀ, ତାଙ୍କୁ ଏହି କଥା ଜଣାଇଦିଅ; ମୁଁ ଚାଲିଯିବି, ତୁମେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।" ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଦୋଷରହିତ ନାରୀ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ ଆତ୍ମନିମଗ୍ନ ହୋଇ, ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ । ତାଙ୍କର ମୁଁଝା ଶୋକରେ ଭରିଗଲା, ମୁଁଝା ଶୁଷ୍କ, ହାତ ଯୋଡି, ଚକୁ ଲୁହାରେ ଭରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀ କହିଲେ, "ମୁଁ ନିଜେକୁ ସ୍ଥିର କରିଛି, ଯଦିଓ ମୋ ଡାହା ତିଆରେ କମ୍ପିତ; ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମେ ଦୋଷରହିତ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।" "ମୁଁ ସେମିତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରହିଛି, ତୁମ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳକାମନାରେ ସଦା ଲିନ; ଏବଂ ମୋତେ ତୁମକୁ ଦିଆଯିବାର କାରଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ —" "ମୁଁ ଅଭାଗା ଏବଂ ଅସଫଳ ହୋଇ ଯଦି ଏହା ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରିନାହିଁ, ତେବେ ଭାସୁକି ମୋତେ କଣ କହିବେ, ଯେଉଁଠି ଆମେ ଆପଣାମାନେ ମାତୃଶାପରେ ପୀଡିତ?" "ତୁମଠାରୁ ଚାହିଥିବା ସନ୍ତାନ ଏଯାଁ ଅପେକ୍ଷା କରାଯିବା ନାହିଁ; ତୁମଠାରୁ ଏକ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଆମର ଉପକାର ହେବ ।" "ଏହି ସଂଯୋଗ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ପାଇଁ ଅପରିଣାମ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଆପଣାମାନେ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି ।" "ଏହି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଗର୍ଭ ମୋ ଶରୀରରେ ରଖି, ମହାତ୍ମା, କିପରି ତୁମେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରି ସାପମାନେ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଛ?" ଏଭଳି ଅନୁରୋଧ କରି, ତପସ୍ୱୀ ଋଷି ଜରତ୍କାରୁ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯଦି ତୁମର କଥା ଯଥାଯଥିକ ଏବଂ ଉଚିତ୍, ଓ ଜରତ୍କାରୁ —" "ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମ ଗର୍ଭରେ ଏକ ଶିଶୁ ଅଛି, ଅଗ୍ନି ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ — ଏକ ଋଷି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବେଦ ଏବଂ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ।" ଏଭଳି କହି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଜରତ୍କାରୁ ନିଜ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଆବା ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଯିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ । ପତି ଚାଲିଯିବା ସହିତ, ଜରତ୍କାରୁ ନିଜ ଭାଇ ଭାସୁକିଙ୍କୁ ସବୁ କଥା ସଠିକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି କହିଦେଲେ । ଭାସୁକି, ସାପମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଶୁଣି ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ଭଉଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ଜାଣିଛ, ମୃଦୁ ନାରୀ, କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ ଦିଆଯିବାର କାରଣ; ଯଦି ଏହା ସାପମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ତୁମ ପୁଅ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ହେଉ ।" "ସେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ନିଶ୍ଚୟ ଆମକୁ ସାପ-ଯଜ୍ଞରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ; ଏହା ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ଦେବମାନେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ।" "ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମ ଗର୍ଭରେ ଏହି ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠର ଶିଶୁ ଅଛି କି? ମୁଁ ଚାହେନି ଯେ ସେ ଜ୍ଞାନୀର ଉଦ୍ୟମ ଅଫଳ ହେଉ ।" "ଏପରି ଏକ କଥା ନିମିତ୍ତେ ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତଥାପି, କଥା ଏତେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବାରୁ, ମୁଁ ଚାହିଁଛି ।" "ମୁଁ ତୁମ ପତିଙ୍କର ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ସ୍ୱଭାବକୁ ଜାଣି, କେବେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଶାପ ଆସିପାରେ ।" "ମୋତେ କହ, ମୃଦୁ ନାରୀ, ତୁମ ପତିଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ; ଏବଂ ମୋ ହୃଦୟରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଥିବା ଦୁଃଖ ଦୂର କର ।" ଏଭଳି ଅନୁରୋଧ କରି, ଜରତ୍କାରୁ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଦୁଃଖିତ ସାପନାୟକ ଭାସୁକିଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ।