ସର୍ପମାନେ ଏବଂ ବାସୁକିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଏଲାପତ୍ର ନାମକ ସର୍ପ କହିଲେ, “ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଉପାୟ ପ୍ରସ୍ତାବ କରିଥିଲି, ହେ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ତାହା ହେଉ। ଯଦି ଏହି ଯୋଜନା ପୁନଃ ସ୍ମରଣ ହୁଏ, ତେବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି। ସେ ଯଜ୍ଞ ହେବ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏମିତି ହେବେନି—ଜନମେଜୟ, ଯିଁହାଁଠାରୁ ଆମର ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏହି ଲୋକରେ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ରାଜନ୍ୟ ପୁରୁଷ ନିୟତି ଦ୍ୱାରା ବିପଦରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ କେବଳ ନିୟତି ଉପରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ; ଏଥିରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ସର୍ପମାନେ, ଏହି ଭୟ ଆମ ଉପରେ ଆସିଛି; ଏଠାରେ ଆମେ କେବଳ ନିୟତି ଉପରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଶାପ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ମୁଁ ସେ ସମୟରେ ମୋ ମାଆଁଙ୍କ ଶୋଯାଘରେ ବସିଥିଲି, ଭୟରେ; ଦେବତାମାନେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଧାନ ସର୍ପମାନେ ‘ଭୟଙ୍କର, ଭୟଙ୍କର’ ବୋଲି କହିଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ମହାଦୟାରେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ, ଶାପର ଅଗ୍ନିରେ ପୀଡ଼ିତ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରିଥିଲେ। କେଉଁ ପିତା, ପ୍ରିୟ ପୁଅମାନେ ପାଇଁ ଏପରି ଶାପ ଦେଇପାରିବେ, ବ୍ରହ୍ମା, କଦ୍ରୁ ବ୍ୟତୀତ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥିଲେ? ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ହେ ବ୍ରହ୍ମା, 'ତଥାସ୍ତୁ' ବୋଲି ତାଙ୍କୁ ନିଜେ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲ; ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, କାହିଁକି ତୁମେ ଏହାକୁ ରୋକିଲେ ନାହିଁ। ବହୁତ ସର୍ପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ଭୟାନକ ଆକୃତି ଓ ବିଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଆଶାରେ, ମୁଁ ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲି ନାହିଁ। ଯେଉଁ ସର୍ପମାନେ ଛୋଟ, ଦୁଷ୍ଟ ଓ ବିଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବେ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମରେ ଥିବେ, ସେମାନେ ରକ୍ଷିତ ହେବେ। ଏବେ ଶୁଣ, ଯେତେବେଳେ ସମୟ ଆସିବ, କେଉଁ ଉପାୟରେ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମହାଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ। ଏକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ କୁଳରେ ଜରତ୍କାରୁ ନାମକ ଏକ ବଡ଼ ଋଷି ଜନ୍ମ ନେବେ, ଯିଁହା ତପସ୍ୟା ଓ ସଂଯମରେ ନିପୁଣ। ସେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଜରତ୍କାରୁ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରବଳ ହେବେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଅସ୍ତିକ ହେବ; ସେଠାରେ ସେ ଯଜ୍ଞକୁ ବାନ୍ଧିବେ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ସର୍ପମାନେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବେ। ଏହି ବଡ଼ ତପସ୍ବୀ ଋଷି ଜରତ୍କାରୁ କାହାଙ୍କ ଝିଅଙ୍କୁ ବିବାହ କରିବେ? ବାସୁକିଙ୍କ ଏକ ଶୋଭାମୟୀ ଭଉଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ବାସୁକି ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଦେଇବେ। ସେଠି ସେ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେବେ, ଯିଁହା ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ; ସେ ଝିଅ, ସନାମା ନାମକ, ଏହି ପ୍ରଶଂସିତ ଦ୍ୱିଜ ଜନ୍ମ ଦେବେ। 'ଏହିପରି ହେଉ'—ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ; ଏହା କହି ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଏହିପରି ଦୃଷ୍ଟି ମୋର, ହେ ବାସୁକି, ତୁମର ଭଉଣୀ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ଏହି ଋଷିଙ୍କୁ ଦିଅ। ସର୍ପମାନଙ୍କ ଭୟ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ, ଏହି ଭିକ୍ଷାଚାରୀ ଶିଷ୍ଟ ମୁନିଙ୍କୁ ଏହି ମୁକ୍ତି ମିଳିବ ବୋଲି ମୁଁ ଶୁଣିଛି। ଏଲାପତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ସର୍ପମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ‘ଶାବାଶ, ଶାବାଶ’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ। ସେଠାରୁ ବାସୁକି ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ସତର୍କତାରେ ସୁରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଓ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ଅଳ୍ପ ସମୟ ପରେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଅସୁରମାନେ ମିଶି ବରୁଣଙ୍କ ନିବାସ ମଥନ କରିଲେ। ସେଠାରେ ବାସୁକି, ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ରସୀ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବାସୁକି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ। ଦେବମାନେ ବାସୁକିଙ୍କ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ବାସୁକି ଶାପରେ ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଃଖିତ; ଏହି ମନସିକ କଷ୍ଟକୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଯାହା ତାଙ୍କର ମାଆଁଙ୍କ ଶାପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସେ ସଦା ଆମ ପ୍ରତି ଉପକାରୀ ଓ ଦୟାଳୁ; ଦୟା କରି ତାଙ୍କ ମନର ବେଦନା ହରନ୍ତୁ।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ମୁଁ ମନରେ ଯେ କଥା କହିଥିଲି, ଏହି ଦେବମାନେ, ସେଇ କଥା ପୂର୍ବରୁ ଏଲାପତ୍ର ସର୍ପ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ବାସୁକି ଏହି ସମୟୋପଯୁକ୍ତ କଥାକୁ ଏବେ ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ବିତ କରନ୍ତୁ; ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବେ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମିକମାନେ ରକ୍ଷିତ ହେବେ। ଜରତ୍କାରୁ ନାମକ ଦ୍ୱିଜ ଋଷି ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ଓ ଗୁରୁତର ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି; ସମୟ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଜରତ୍କାରୁ ଭଉଣୀକୁ ବିବାହ କରାଅ। ଏଲାପତ୍ର ସର୍ପ କହିଥିବା କଥା ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ; ଏହିପରି ହେଉ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ବାସୁକି, ଶାପରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ତିନି, ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ଏହି ଋଷି ପାଇଁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ, ଏବଂ ଅନେକ ସର୍ପମାନେ ନିୟୁଜିତ କଲେ ଯେଉଁମାନେ ସଦା ତାଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କ ଦେଖାଶୁଣା କରିବେ। ସେମାନେ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ, “ଯେତେବେଳେ ଜରତ୍କାରୁ ଋଷି ବିବାହ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବେ, ତାକୁ ତୁରନ୍ତ ଜଣାଅ; ଏହି ଆମର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ।” ସୂତନନ୍ଦନ ପଚାରିଲେ, “ଯିଁହା ଜରତ୍କାରୁ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ କିଏ? ମୁଁ ଏହି ମହାତ୍ମା ଋଷି ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଏହି ନାମ କିପରି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା? ଏହାର ଅର୍ଥ କ’ଣ?” ସେଉଁଠି ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—“ଜରା ଅର୍ଥ ଅବସାନ, କାରୁ ଅର୍ଥ ଦେହ; ତାଙ୍କ ଦେହ କ୍ରମେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିଲା, ତାପରେ ତାଙ୍କୁ ଜରତ୍କାରୁ ବୋଲାଯାଏ, ଏହିପରି ବାସୁକିଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। ସେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଦେହ କ୍ଷୟ କରିଥିଲେ, ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ ଜରତ୍କାରୁ ବୋଲାଯାଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣ। ବେଳେ, ଧାର୍ମିକ ଶୌନକ ହସି, ଉଗ୍ରଶ୍ରବାସଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ଏହିପରି ହେବା ଉଚିତ।’” ଏହିପରି ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥା ସର୍ପମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଲା।