ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କୌରବ ଶିବିରରେ ଏକ ବିତର୍କ ଚାଲିଥିଲା। କୌରବମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ରାଜା ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି କହିଲେ—"ହେ ଭୀଷ୍ମ, ଆପଣ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଧମକ ଦେଇ ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଛନ୍ତି; ଏପରି କଥା କହିବାରେ, ବଢ଼ିଆ ବୟସ୍ରେ ଏବଂ ନିଜ ବଂଶକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜା କାହିଁକି ମନେ ପଡ଼ୁନାହିଁ?" "ଆପଣ ତ ତୃତୀୟ ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଧର୍ମ ବିରୋଧୀ କଥା କହିବା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯଥି। ଆପଣ କୌରବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ। ଜେମିତି ଜଣେ ଅନ୍ଧ ଜଣକୁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ଧ ଅନୁସରଣ କରେ, ବା ଦୁଇଟି ନୌକା ଏକାପରେ ଅନ୍ୟଟି ବାନ୍ଧାଯାଇଥାଏ, ସେହିପରି କୌରବମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଛନ୍ତି।" "ଆପଣ ଯେତେବେଳେ ପୂତନା ବଧ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ କୃତ୍ୟ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ କରି କହିଲେ, ଆମ ମନ ଆଉ ଅଧିକ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା। ଏପରି ଗର୍ବିତ ଏବଂ ମୂଢ଼ ଅବସ୍ଥାରେ ଆପଣ କେଶବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତେବେ କିପରି ଆପଣଙ୍କ ଜିହ୍ବା ଶତଧା ଭାଗ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ?" "ଯେଉଁ ଅପମାନ କଥା ସାଧାରଣତଃ ଅବୁଦ୍ଧି ଓ ଅପରିପକ୍କ ଲୋକ କହିଥାନ୍ତି, ଆପଣ ତ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସାବଧାନ, ଏମିତି ଅପରିପକ୍କ କଥା କେମିତି କହୁଛନ୍ତି?" "ଯଦି ସେ ଛୋଟବେଳେ ଶକୁନିକୁ ମାରିଥିଲେ, ବା ଯେଉଁ ଦୁଇଟି ଘୋଡ଼ା ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ ନଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମାରିଥିଲେ, ତେଵେ ଏଥିରେ କଣ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅଛି? ଯଦି ସେ ଜଣେ ଅଚେତନ ଲକଠିକୁ ଆଘାତ କରିଥିଲେ, ବା ଚକାକୁ ପାଦଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଟାଇଦେଇଥିଲେ, ଏଥିରେ କଣ ବିଶେଷ କିଛି ଅଛି? ଯଦି ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଦୁଇ ଗଛ କାଟିଦେଇଥିଲେ, ବା ଏକ ହାତୀକୁ ଦମନ କରିଥିଲେ, ଏଥିରେ କିଛି ଅଦ୍ଭୁତ ଅଛି କି?" "ଯଦି ସେ ସାତ ଦିନ ଧରି ପାହାଡ଼କୁ ଉଠାଇ ରଖିଥିଲେ, ଏହି ଗୋବର୍ଧନ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏକ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କାମ ଭାବିନାହିଁ। ସେ ଅନେକ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ ଏବଂ ପାହାଡ଼ ଶିଖରେ ଖେଳୁଥିଲେ—ଏପରି କଥା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ଶୁଣି ଅଚମ୍ଭିତ ହୋଇଥିଲେ।" "ଏବଂ, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ସହ ଖାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି—ଏପରି କଥା କୁହାଯାଏ। ଏହି କଥା ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଅଟୁଟ ଗଳ୍ପ, ହେ ଭୀଷ୍ମ, ଆପଣ ନିଶ୍ଚିତ ଏହା ଧର୍ମଶୀଳ ମଧ୍ୟରୁ କେବେ ଶୁଣିନାହାନ୍ତି।" "ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି କହିବି, ହେ ଅଧର୍ମଜ୍ଞ, ହେ କୁରୁବଂଶର ଅପମାନ—ସ୍ତ୍ରୀ, ଗାଁଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କେବେ ଅସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ସଦା ଦିଆଯାଏ, ହେ ଭୀଷ୍ମ, ଏବଂ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ଏହିପରି କଥା କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସବୁ ଜଗତରେ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରମାଣିତ ହେଉଛି।" "ଆପଣ କେଶବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛନ୍ତି, ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ବୟସ୍କ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତଥାପି ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାତ ଭାବରେ ବଖାନୁଛନ୍ତି, ହେ କୌରବମାନଙ୍କ ଅପମାନ।" "ଯଦି ଗୋହତ୍ୟା କରିଥିବା ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀବଧ କରିଥିବା ଲୋକ ଆପଣଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ, ତେବେ ସେମାନେ କିପରି ପ୍ରଶଂସାର ଯୋଗ୍ୟ?" "ଏହି ଜଗତରେ ଯଦି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିପାରନ୍ତି, ହେ ଭୀଷ୍ମ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଧର୍ମପରାୟଣତା ଆପଣ କିପରି ଦେଖୁଛନ୍ତି? ଯେତେବେଳେ ସେ ଏହା ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି।" "ଗୀତ ଗାଉଥିବା ଗାୟକ ତାଙ୍କୁ ଶିଖାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ସେ ଅନେକ ଗୀତ ଗାଏ; ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲନ୍ତି, ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଜାତିକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ।" "ଏହି ତ ଆପଣଙ୍କ ନିମ୍ନ ପ୍ରକୃତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କାରଣ ଆପଣ ନଦୀପୁତ୍ର, ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଅପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏହିପରି କୁହାଯାଏ।" "ଏହିପରି ଅଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ଦେଇ ଓ ବଞ୍ଚିତ ଥିବାରୁ, ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଯାହା ପାଇଁ କୃଷ୍ଣ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆଉ ବଡ଼ ଅପରାଧ ଲାଗୁଛି, ଆପଣ ତାଙ୍କ ନେତା।" "ଆପଣ, ଅଧର୍ମଜ୍ଞ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାବରେ ପରିଚିତ, କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଧର୍ମର ପଥ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି; କିଏ ନିଜକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଜାଣି ଏପରି କର୍ମ କରିପାରିବ?" "ଏପରି କର୍ମ କିଏ କରିପାରିବ, ହେ ଭୀଷ୍ମ, ଯଦି ଆପଣ ସତ୍ୟ ଧର୍ମ ଜାଣନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି ଓ ବିବେକ ଅଛି?" "ଏକ କନ୍ୟା ଅନ୍ୟକୁ ଚାହିଲେ, ଏବଂ ଆପଣ ନିଜକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭାବି ଆମ୍ବାକୁ ନେଇଥିଲେ—ସେପରି କିପରି କରିପାରିଲେ?" "ଯାକୁ ଆପଣ ନେଇଥିଲେ, ଭୀଷ୍ମ, ସେ କି ରାଜା, ଆପଣଙ୍କ ଭାଇ ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟ, ଧର୍ମପଥ ଅନୁସ୍ରୁତ, ଚାହିଲେ?" "ଏବଂ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଥିବା ସନ୍ତାନ, ଯେଉଁବେଳେ ଆପଣ ନିଜକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭାବି ଦେଖୁଥିଲେ—ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ଧର୍ମପଥ ଅନୁସ୍ରୁତ।" "ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ କଣ ଧର୍ମ ଅଛି? ଏହି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଅନର୍ଥକ, ଯେପରି ଏହା ମୂଢ଼ତା ବା ଅସମର୍ଥତାରୁ ହେଉଥିବା; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" "ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କେଉଁଠି ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିବା ଦେଖିନାହିଁ; ଆପଣ ଯେପରି ଧର୍ମ ବିଷୟରେ କଥା କହୁଛନ୍ତି, ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ସେବା କରିନାହାନ୍ତି।" "ପୂଜା, ଦାନ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଣମୟ ଯଜ୍ଞ—ଏସବୁ କିଛି ମିଶି ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ହେବାର ଏକ ଶୋଳମ୍ଵାଂଶ ଭାଗ ସମାନ ନୁହେଁ।" "ଅନେକ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ କରି ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତି, ଭୀଷ୍ମ, ସନ୍ତାନ ନଥିଲେ ସେ ସବୁ ନିରର୍ଥକ।" "ଏହିପରି ଅସନ୍ତାନ, ବଢ଼ିଆ ବୟସ୍ରେ ଅସତ୍ୟ ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ଦେଇ, ଆପଣ ଏବେ ହଂସ ପରି, ବନ୍ଧୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିପାରନ୍ତି।" "ଏପରି କଥା ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଥିଲେ, ଭୀଷ୍ମ; ସେମାନେ କହିଥିବା କଥା ମୁଁ ଏବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲଭାବରେ କହିଦେଉଛି।" "ଏକଥା ଏପରି—ସମୁଦ୍ର ତଟରେ ଜଣେ ବଢ଼ିଆ ବୟସ୍ର ହଂସ ଥିଲେ, ଯିଏ ଧର୍ମ କଥା କହୁଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଆଚରଣ କଲେ ଅନ୍ୟରୂପ, ଏବଂ ସେ ପକ୍ଷୀମାନେଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ।" "‘ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ଅଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କର’—ଏହି କଥା ସେ କହିଥିଲେ, ଭୀଷ୍ମ, ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଧର୍ମକୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେହି କଥା ଶୁଣି ଖୁସି ହେଲେ।