ହରି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ବଳବାନ ଦୈତ୍ୟମୁକ୍ୟ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦୈବୀ କୃପାଏ ବିନାଶ କଲେ । ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୈତ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅସୀମ ଶକ୍ତି ଓ ଅନେକ ଵର ପାଇଁ ଗର୍ବିତ ଥିଲେ । ହରି ତାଙ୍କୁ ଓ ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟମାନୋଁକୁ ସଂହାର କରି, ଦେବତାମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନୋଁ ପାଇଁ ମହା ଉପକାର କଲେ । ଏପରି ଭାବେ, ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ଧର୍ମକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କରି, ହରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ଏହା ହେଉଛି ନରସିଂହଙ୍କ କଥା, ଯାହା ତୁମକୁ କହାଯାଇଛି, ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ । ଏବେ ମହାପୁରୁଷ ବାମନଙ୍କ ଅବତାର କଥା ଶୁଣ । ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ବିରୋଚନପୁତ୍ର ବଳି ନାମକ ଦୈତ୍ୟମୁକ୍ୟ ଅପରିମିତ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ରାଜା ହେଲେ । ସେ ସମୟରେ ବଳି, ଦୈତ୍ୟମାନୋଁ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସିଂହାସନ ଦଳବଳ ସହିତ ଦଳନ କରି ଦେବୋଁକୁ ଜୟ କଲେ । ବଳିଙ୍କ ଅପାର ଶକ୍ତି ଦେଖି, ଭୟଭୀତ ଦେବତାମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଖୀରସାଗରକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ଭଗବାନ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ । ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ପ୍ରାର୍ଥନା ଦ୍ୱାରା, ହରି ଦେବମାନୋଁକୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ । ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନାର ଫଳରୂପେ, ଭଗବାନ ଅଦିତିଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଅବତାର ନେଲେ । ଏହି ଭାବେ, ଯାଦବମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ । ସେ ହେଲେ ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭାଇ । ଏହି ସମୟରେ ବଳି ଦୈତ୍ୟମୁକ୍ୟ ଅପାର ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଭର୍ପୁର ଥିଲେ । ବଳି ଏହି ସମୟରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଯେତେବେଳେ ଏହି ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିଲା, ବିଷ୍ଣୁ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ଦେବତ୍ୱ ଗୁପ୍ତ କରି, ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇ, ଜନ୍ଉ ବାନ୍ଧି, କୃଷ୍ଣା ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ଜଟା ଧାରଣ କରି, ତାଳ ଦଣ୍ଡ ଧରି, ବିଚିତ୍ର ରୂପ ନେଲେ । ଏହି ଭାବେ ବାମନ ବଳିଙ୍କ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଦଣ୍ଡ ଧରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ । ସେ ବଳିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋତେ ତିନି ପଦ ଜମି ଦିଅ ।" ବଳି ଏହି ଅନୁରୋଧକୁ ମନୋଃପୂର୍ବକ ଗ୍ରହଣ କରି, "ଏହିପରି ହେଉ," ବୋଲି ଦେଇଦେଲେ । ବିଷ୍ଣୁ ତାହା ପାଇ ବିଶାଳ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ । ସେ ଏକ ଶିଶୁ ରୂପରେ ତିନି ପଦେ ସ୍ୱର୍ଗ, ଆକାଶ, ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଆବୃତ କରିଦେଲେ । ବଳିଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ତିନି ପଦ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟମାନୋଁକୁ ଦଳନ କଲେ । ଏହି ଦୈତ୍ୟମାନେ, ବିପ୍ରଚିତ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟମାନୋଁ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଅନେକ ରୂପ ଓ ଭୟଙ୍କର ଅଭିମାନରେ, ବିଭିନ୍ନ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅସ୍ର ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ । କିନ୍ତୁ ହରି ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପାଦ ଓ ହାତ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଳନ କଲେ । ତାପରେ, ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଦଳନ କରି, ଆକାଶ ଛୁଇଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ । ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ଧିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାରେ ଆଲୋକିତ କଲେ । ତାଙ୍କର ଏହି ବିଶାଳ ଦେହରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଛାତି ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପଦକ୍ରମେ ଆକାଶ ତାଙ୍କ ନାଭିକୁ ଛୁଇଁଥିଲା, ତୃତୀୟ ବିଶାଳ ପଦକ୍ରମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିଲେ । ଏଭଳି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅପାର ଶକ୍ତିକୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି । ତାଙ୍କ ପଦକ୍ରମରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିଡ଼ାଣ୍ଡ ଫାଟିଗଲା ଓ ତାହାଠାରୁ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା । ବିଷ୍ଣୁ ଦୈତ୍ୟମୁକ୍ୟମାନୋଁକୁ ସଂହାର କରି, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଅଧିକାର କଲେ; ଅସୁରୀ ଶ୍ରୀକୁ ନିଜ କରି, ତିନି ଲୋକ ଜୟ କଲେ । ସେ ବଳି, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନୋଁ ସହିତ, ନିରୟକୁ ପ୍ରେରଣ କଲେ; ନାମୁଚି, ଶମ୍ଭର, ଓ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଳରେ ଥିଲେ । ହରି, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଆତ୍ମା, ନିଜ ଦେହରେ ସମସ୍ତ ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ଓ ସମୟକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ । ତାଙ୍କ ଦେହରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ସେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ କିଛି ଅଲଭ୍ୟ ନାହିଁ । ଏହି ଉପେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେବୀୟ ରୂପ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମାନବମାନେ ଅବାକ ଓ ଭୟଭୀତ ହେଲେ । ବଳି, ତାଙ୍କ ଅହଂକାର ସହିତ, ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳରେ ବାନ୍ଧାଗଲେ; ସମସ୍ତ ବିରୋଚନ ବଂଶୀ ତଳସ୍ଥଳକୁ ପ୍ରେରିତ ହେଲେ । ଏପରି ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଗରୁଡ଼ାରୁଢ଼ ବିଷ୍ଣୁ କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପରମ ତେଜସ୍ୱୀ ଅଂଶ ଅଟୁଟ ଥିଲେ । ସମସ୍ତ ଅସୁରୀ ଧନ ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇ, ବିଷ୍ଣୁ ତିନି ଲୋକ ଶକ୍ରଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ । ଏହି ହେଉଛି ବାମନଙ୍କ ଅବତାର; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ମହିମା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମୁଁହଁରୁ ଶୁଣାଯାଏ । ଏବେ ମାନବମାନୋଁ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର ବିଷୟରେ ଆଉ ଶୁଣ । ପୁଣି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଅବତାର ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ନାମକ ମହାପୁରୁଷ ଋଷି ରୂପେ ଘଟିଥିଲା । ଯେତେବେଳେ ୱେଦ ହରାଇଯାଇଥିଲା, ଯଜ୍ଞ ଓ କ୍ରିୟା ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ଚାରିବର୍ଣ୍ଣୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିଲା, ଧର୍ମ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା— ସେତେବେଳେ ଅଧର୍ମ ବଢିଥିଲା, ସତ୍ୟ ହରାଇଯାଇଥିଲା, ଅସତ୍ୟ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ଲୋକମାନେ କମିଯାଇଥିଲେ, ଧର୍ମ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ତାହାପରେ, ସେ ପୁନଃ ୱେଦ, ଯଜ୍ଞ ଓ କ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ; ଚାରିବର୍ଣ୍ଣୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପବିତ୍ର କଲେ । ଏହି ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ହେଉଛନ୍ତି, ଯିଏ ହୈହୟ ବଂଶୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରି ଵର ଦେଇଥିଲେ ।