ଦୈତ୍ୟପତି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଅନେକ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଘିରିଥିବାବେଳେ, ଶକ୍ତି ବଳରେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ଏହି ଜଗତର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅପରିମିତ ଦେଶ ଓ ଜନପଦ ଅଜୟ କରି ନିଜ ଶାସନ କଠିନ ଭାବରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେ, ତିନି ଲୋକରେ ବସିଥିବା ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଜିତି ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକର ଦିବ୍ୟ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ନିଜ ଅଧିନ କରି ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଅପାର ବରଦାନର ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ରହିଲେ। ସେଉଁଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଚରାଚର ଜିତି ନେଇ, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଚିନ୍ତା କଲେ: “ମୁଁ ଏକା ଇନ୍ଦ୍ର, ସୋମ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେବି। ମୁଁ ଜଳ, ବାୟୁମଣ୍ଡଳ, ତାରାମଣ୍ଡଳ, ଦଶ ଦିଗ ହେବି; ମୁଁ କ୍ରୋଧ ଓ କାମ, ଭାରୁଣ, ବସୁ ଓ ଆର୍ୟମାନ୍ ହେବି। ମୁଁ ଧନର ଅଧିପତି, ଧନର ରକ୍ଷକ, ଯକ୍ଷ ଓ କିମ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଶାସକ ହେବି।” ଏଭଳି ଘୋଷଣା କରି ସେ ବଳପୂର୍ବକ ସେମାନଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଦଖଳ କରି ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଦେବତା ଓ କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଓ ପୂଜାରେ ସେ ପୂଜିତ ହେଲେ। ନରକରେ ବସୁଥିବାମାନେଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠାଇ ନେଲେ, ଓ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ଅନ୍ୟଏଠିକୁ ବାସ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ଏଭଳି କର୍ମ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୈତ୍ୟପତି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ତପୋବନରେ ଥିବା ମହାପୁରୁଷ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟପଥେ ଅଟୁଟ ଓ ସଂଯମୀ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ। ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାମାନେଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଲେ, ଦେବତାମାନେ ହବି ଦେବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ; ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁଠି ଯାଉଥିଲେ, ସେଉଁଠି ସେ ଯାଉଥିଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୃହ ଦଖଳ କରି ନିଜ ଶାସନ ଦେଖାଇଲେ। ଏଭଳିଭାବେ ଛପ୍ପନ ମିଲିଅନ ଏବଂ ଛଅ ହଜାର ବର୍ଷ, ଏବଂ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ଅଠାଠି ହଜାର ବର୍ଷ, ସେ ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ ଦୈତ୍ୟପତି ଏହି ଭୂମିରେ ରାଜ୍ୟ ଓ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କଲେ। ଏହି ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୈତ୍ୟପତି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ତେଣୁ ଶିବ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ହାତ ଜୋଡି ଦୁଃଖ ଭରା କଥା କହିଲେ: “ପ୍ରଭୁ, ବୃହତ୍ ସୃଷ୍ଟିର ଅଧିପତି, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଛୁ; ଦିନ ରାତି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଛି। ଆପଣ ସ୍୵ୟଂଭୂ, ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟଙ୍କ ମୂଳ ନାଥ, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେଙ୍କ ପାଇଁ ନିବେଦିତ ଯଜ୍ଞର ସୃଷ୍ଟା, ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅନନ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ମୂଳ।" "ଏହି ବିପଦ ଆମେ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ, ନାରାୟଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ, ଅନେକ ରୂପ ଓ ଦୀପ୍ତିର ଧାମ। ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅକ୍ଷୟ ସମସ୍ତ ଜୀବର ନାଥ; ଆମ ପାଇଁ ଓ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଦୁଃଖରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶରଣ। ନାରାୟଣ ଅଦୃଶ୍ୟରୁ ବି ଉପରେ; ମୁଁ ଅଦୃଶ୍ୟରୁ ଜନ୍ମନେଇଛି; ମୋଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଲୋକ, ଦେବତା ଓ ଦୈତ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେପରି ମୁଁ ଦେବମାନେଙ୍କ ପିତା, ସେପରି ନାରାୟଣ ମୋର; ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରପିତାମହ, ତାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ମହାପ୍ରପିତାମହ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଶୁଦ୍ଧ ମନେ, ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ଦୈତ୍ୟକୁ ବଧ କରିବେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଯାଅ।" ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ, କ୍ଷୀରସାଗର ଦିଗରେ ଗଲେ। ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ମାରୁତ, ରୁଦ୍ର, ମହାମୁନି ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ସମସ୍ତେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: “ପ୍ରଭୁ, ଆଜି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ହସ୍ତରୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ଆପଣ ଆମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ବି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବିକାଶ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମର ଦଳ ସଦୃଶ ଆଖିଥିବା, ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କ ଦଳରେ ଭୟ ଜଗାଇଥିବା ଆପଣ, ଦିତିକୁଳ ନାଶରେ ଆମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶରଣ।" ଦେବତାମାନଙ୍କ ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୁଣି, ପବିତ୍ର କୀର୍ତ୍ତି ଧାରୀ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: “ଅମର ଦେବତାମାନେ, ଭୟ ଛାଡ଼; ମୁଁ ତୁମକୁ ନିର୍ଭୟତା ଦେଉଛି। ତେଣୁ ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଯାଅ। ମୁଁ ନିଜେ ଏହି ଦୈତ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ବଧ କରିବି, ଯିଏ ବରଦାନର ଅଭିମାନରେ ମତ୍ତ, ଯିଏ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ଅସମ୍ଭବ।" ଦେବମାନେ ନମ୍ରତା ସହ କହିଲେ: “ହେ ଦେବଦେବ, ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ; ତେଣୁ ଦୈତ୍ୟପତିଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ବଧ କରନ୍ତୁ; ତାଙ୍କର ଅନ୍ତ ସମୟ ଆସିଛି, ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ବରଦାନର ଅଭିମାନରେ ଏହି ଦୈତ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ସେନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଭିମାନୀ।" ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: “ମୁଁ ଏହି ଦୈତ୍ୟମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି; ତେଣୁ ଦେବମାନେ, ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଯାଅ।” ଏଭଳି କହି, ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସିଂହ ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଦ୍ଧ ଅର୍ଦ୍ଧ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ନରସିଂହ ରୂପରେ, ଭୟଙ୍କର ଦେହ, ଭାସ୍କର୍ୟ ଦୀପ୍ତି, ବଡ଼ ଖୋଲାମୁଁହ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ସଦୃଶ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଭଗବାନ୍ ହରି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲେ। ଦୈତ୍ୟମାନେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନରସିଂହଙ୍କୁ ଦେଖି ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ବର୍ଷା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଭଗବାନ୍ ହରି ଗ୍ରସ୍ତ କଲେ। ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହଜାର ହଜାର ଦୈତ୍ୟକୁ ବଧ କଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ଦୈତ୍ୟମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ। ତା’ପରେ ଭୟଙ୍କର ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ, ଘନମେଘ ସଦୃଶ ଦୈତ୍ୟପତି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ସହ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ସେ ଦୈତ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବାଘ ସଦୃଶ ଅଭିମାନୀ, ମେଘ ସଦୃଶ ତେଜ ଓ ଗତି ଥିଲେ। ତା’ପରେ ଭଗବାନ୍ ହରି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାକାରୀ ଦଳ ସହ ଦୈତ୍ୟପତିଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦାନ୍ତ ଓ ନଖ ଧାରଣ କରି ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ।