ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ଅବଧି ପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହାପିତାମହ, ଦେବତା ନାରାୟଣଙ୍କ ପ୍ରକଟ ଦର୍ଶନ ହେଲା। ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ନର ଏବଂ ନାରାୟଣ ରୂପେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ସେ ହରି ନାମେ ପରିଚିତ। ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବେ, ଏହି ପରମ ପୁଣ୍ୟମୟ ଭଗବାନ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପୁନଃପୁନଃ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଅବତାରମାନଙ୍କ କଥା ମୁଁ କୁହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ସାଥି ଥାନ୍ତି। ହଜାର ଯୁଗ ଶୁଇଥିବା ପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାୟକ, ଅନେକ ହଜାର ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉଠିଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମା, କପିଲ, ପରମେଷ୍ଠୀ, ସପ୍ତ ଋଷି ସହିତ ଦେବମାନେ, ଓ ଭାସ୍କର୍ୟ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଶୁଭ ନାରାୟଣ ସନତ୍କୁମାର, ପ୍ରଜାପତି ମନୁ ଓ ଅଗ୍ନି ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭଗବାନ୍, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ହେଇଯାଇଥିଲେ, ଦେବ, ଦାନବ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସମାନେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ, ସେଠାରେ ଦୁଇ ଭାଇ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ, ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତୀକ୍ଷାରେ ଦାନବ ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେ ଦୁଇ ଦାନବ ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ଯେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାନ ମେମ୍ବାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଅପରାଜେୟ ଥିଲେ। ସେମାନେ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗ ଭଳି ଶୋଇଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ବାୟୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏଠିକୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ସେ ଦୁଇ ଦାନବଙ୍କୁ ଏକଜଣ ସୁମୂଳ, ଅନ୍ୟଜଣ କଠୋର ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କଲେ; ପାନୀୟ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସବିତା ସେମାନଙ୍କୁ ନାମ ଦେଲେ—ସୁମୂଳଟି 'ମଧୁ', କଠୋରଟି 'କୈଟଭ'। ଏହି ନାମ ମିଳିବା ପରେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଗର୍ବିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଦାନବ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ଆକାଶ ଢାକି ଦେଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଏକ ସମୁଦ୍ର ଭାବରେ ଦେଖିଲେ। ଏହା ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା, ଜଗତର ପିତାମହ, ସମୁଦ୍ର ଜଳର ଭିତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ପଦ୍ମନାଭଙ୍କ ନାଭିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ସେ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏହି ମୃଦୁ ମୂଳ ହିନ୍ଦ ପଦ୍ମକୁ ପୂଜିଲେ। ମଧୁ ଓ କୈଟଭ, ଚାରି ମୁଣ୍ଡି ନେଇ, ଜଳ ଗର୍ଭରେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଅଚଳ ରହିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଜଗତ୍ର ନାଥ, ରୂଦ୍ର ଚକ୍ଷୁରେ କ୍ରୋଧ ସହିତ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ପଦ୍ମନାଭ ତାଙ୍କ ଶୟନାସନରୁ ଉଠିଲେ। ତାପରେ ସେମାନେ ଓ ଭଗବାନ୍ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ସମୁଦ୍ରରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ଲୋକ ଜଳରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ହଜାର ବର୍ଷ ଚାଲିଥିଲା, ତଥାପି ମଧୁ ଓ କୈଟଭ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ। ସମୟ ବିତିଲାପରେ, ଯୁଦ୍ଧ ମଦରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେ ଦୁଇ ଦାନବ ଆନନ୍ଦରେ ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଆମେ ତୁମର ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରସନ୍ନ। ତୁମେ ଆମର ମୃତ୍ୟୁ ହେଉ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଜଳରେ ଡୁବିଥିବା ପୃଥିବୀରେ ଆମକୁ ହତ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଆମେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ତୁମେ ଆମକୁ ପୁତ୍ରତ୍ୱ ଦିଅ, କାରଣ ଯିଏ ଆମକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ କରିବ, ସେଠି ପୁତ୍ର ଭାବେ ଆମେ ଦିଆଯିବା।" ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ ହସିଲେ, ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ସେ ଦୁଇ ଦାନବଙ୍କୁ ନିଜ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଧରିଲେ। ତାଙ୍କ ଉରୁ ଦ୍ୱାରା ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ ନାଶ କଲେ; ସେମାନେ ହତ ହୋଇ ଜଳରେ ପଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଗଲା। ଡୁବିବା ସମୟରେ, ସେମାନେ ଚର୍ବି ଛାଡ଼ିଲେ, ଏହି ଚର୍ବି ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା। ଏହା ପରେ, ଶୁଭ ନାରାୟଣ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ମଧୁ-କୈଟଭଙ୍କ ଚର୍ବିରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା। ଏହି ଠାରୁ, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ପୃଥିବୀକୁ 'ମେଦିନୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପଦ୍ମନାଭଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶାଶ୍ୱତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ହଜାର ଅବତାର ଏପରି ଅନେକ ଭାବରେ ଘଟିଛି; ମୁଁ ଯେତେପରି ଶକ୍ତି, ତୁମକୁ କହିବି, ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ, ଶୁଣ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ପଦ୍ମନାଭ ନିଜେ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଶୁଇଥିବା ସମୟରେ, ଏହି ପଦ୍ମରୁ ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଅବତାରକୁ 'ପୌଷ୍କରିକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଯେଉଁଠାରେ ବେଦ ଓ ସେମାନଙ୍କ ପାଠ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ଏହିପରେ ଏକ ଶୁଭ ଅବତାର ହେଉଛି 'ବରାହ'—ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମହାତ୍ମା ଅବତାର, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଜଳରୁ ପୃଥିବୀକୁ ତାଙ୍କ ପାହାଡ଼, ଅରଣ୍ୟ ଓ ବନସ୍ପତି ସହିତ ଉଠାଇଲେ; ତାଙ୍କ ପାଦ ବେଦ, ଦାନ୍ତ ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ, ଦାଢ଼ି ହୋଇଥିଲା ବେଦିର ମୁଖ। ତାଙ୍କ ଜିହ୍ୱା ଅଗ୍ନି, କେଶ ଦର୍ଭା ଘାସ, ମୁଣ୍ଡି ବ୍ରହ୍ମା, ଦିନ ଓ ରାତି ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି, ଅଙ୍ଗ ବେଦ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଭୂଷିତ। ସେ ସାମଗାନର ଧ୍ୱନିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମୁଖ ହୋଇଥିଲା ଆହୁତି ଦେବା ଲଡ଼ୁ, ଚେଉଁ ଯଜ୍ଞ ଚମଚ; ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟର ମୂର୍ତ୍ତି, ଶ୍ରୀରେ ଭୂଷିତ, କର୍ମ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ପୂଜିତ। ତାଙ୍କ ମୁଖ ପାପମୋଚନ ଦ୍ୱାର, ଧୈର୍ୟ ଓ ସ୍ଥିରତାର ମୂର୍ତ୍ତି, ବୃଷଭ ସମ, ଯଜ୍ଞ ପଶୁପ୍ରତି କୃପାମୟ; ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଉଦ୍ଗାତାର ଚିହ୍ନ, ଯଜ୍ଞ ପଶୁର ବୀଜ ଓ ଔଷଧର ସାର ଥିଲା। ସେ ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ଓ ବାହ୍ୟ ଆତ୍ମା, ମନ୍ତ୍ର ଶକ୍ତିରୁ ଗଢ଼ା, ସୁମୂଳ ଦୃଷ୍ଟି; ତାଙ୍କ କାନ୍ଧ ହୋଇଥିଲା ବେଦି, ଗନ୍ଧ ଆହୁତିର, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶୀଘ୍ର ଗତି। ତାଙ୍କ ଦେହ ପୂର୍ବ ଯଜ୍ଞ ବେଦି ସମ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ବିଭିନ୍ନ ଦୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ହୃଦୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ, ସେ ଏକ ଯୋଗୀ, ବିଶାଳ ଓ ମହାଶାସ୍ତ୍ର ରୂପେ ଗଢ଼ା। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଅବତାର ଓ ଲୀଳାରେ, ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣ ଜଗତର ରକ୍ଷା, ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାର କରିଥିଲେ।