ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ର ସହଦେବ ଦୁର୍ଜୟ ଭୀଷ୍ମକଙ୍କୁ ଜିତିଲେ, ଏହିପରେ କୋଶଳର ରାଜା ଓ ଭେଣାଟଟର ଶାସକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଶୀଭୂତ କଲେ। ତାପରେ କାନ୍ତରକ, ପ୍ରକୋଟକ ରାଜାମାନେ, ନାଟକେୟ ଓ ହେରମ୍ବକଙ୍କ ସହ ବିଗ୍ରହ କରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପରାଜିତ କଲେ। ସେ ମାରୁଧ ଓ ରମ୍ୟଗ୍ରାମକୁ ଜିତିଲେ, ନଚିନା, ଅର୍ବୁକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଙ୍କ ପାଖରେ ଆସିଲେ। ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ସହଦେବ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଜିତି ନାଟ ରାଜାଙ୍କୁ ବଶ କଲେ। ପୁଲିନ୍ଦମାନେ ସହ ବିଗ୍ରହ କରି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ନକୁଳଙ୍କ ଭାଇ ସହଦେବ ଏକ ଦିନ ପଣ୍ଡ୍ୟ ରାଜା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସେଉଁଠାରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଜିତି, ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ କିଶ୍କିନ୍ଧା ଗୁହାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନ ପୂର୍ବେ ବାନର ରାଜା ବାଲି ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା, ପରେ କୋଶଳର ରାମଙ୍କ ଅନୁୟାୟୀ ସୁଗ୍ରୀବ ଏଠାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସହଦେବ ଏଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସେମାନୋ ସହ ବିଗ୍ରହ କଲେ। ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦ ନାମକ ବାନର ରାଜା ଦୁଇଜଣ ସହ ସେ ସାତ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ଅପରାଜିତ ରହିଲେ। ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ବାନର ଉଲ୍ଲସିତ ହୋଇ ସହଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଏହି ରତ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇଯାଅ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ କାମ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ସଫଳ ହେଉ।" ଏପରେ ସେ ମହିଷ୍ମତୀ ନଗରକୁ ଗଲେ, ସେଠାରେ ରାଜା ନୀଳଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ସହଦେବ ଏଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାମଧ୍ୟମ ଅଗ୍ନି ସେଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କଲେ, ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଦଗ୍ଧ କଲେ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଜୀବନ ଭୟ ପାଇଲେ। ସେଠାରେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଯୋଦ୍ଧା ଓ ତାଙ୍କ ପରିଧାନ ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଲନ୍ତ ଦେଖାଗଲା। ଏହା ଦେଖି କୁରୁବଂଶୀ ଜନମେଜୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—ଅଗ୍ନି ଏପରି ରୂପେ କାହିଁକି ବିରୋଧ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସହଦେବ ଯଜ୍ଞ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରୁଥିଲେ? ମହିଷ୍ମତୀ ନଗରରେ ପୂର୍ବେ ଅଗ୍ନି ଏକ ପ୍ରେମୀର ରୂପେ ଧରାପଡ଼ିଥିଲେ। ରାଜା ନୀଳଙ୍କ ଝିଅ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦରୀ ଥିଲେ, ସେ ନିତ୍ୟ ତାଙ୍କ ପିତା ପାଇଁ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଥିଲେ। ସେ ଝିଅଙ୍କ ମୁଁହର ରୁ ଦମ୍ପ ନ ଆସିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଥିଲା ନାହିଁ। ଏହି ସୁନ୍ଦରୀକୁ ଦେଖି ଦେବତା ଅଗ୍ନି ଆକାଂକ୍ଷା କଲେ, ରାଜା ନୀଳ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ସମୀପ କରାଇଦେଲେ। ପରେ ଅଗ୍ନି ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଏହି ସୁନ୍ଦରୀ ସହ ସମ୍ପର୍କ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ ବିରତ କଲେ। ଏହି ଅପମାନରେ ଅଗ୍ନି ରୋଷେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ, ଦେଖି ରାଜା ଚମକି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ରାଜା ପୁନଃ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସେଇ ସୁନ୍ଦରୀକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏହିପରି ରୂପବାନୀ ଝିଅକୁ ପାଇ ଅଗ୍ନି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ତେଣୁ ଅଗ୍ନି ରାଜାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାମୂଳକ ବର ଦେଲେ, ଏବଂ ରାଜା ତାଙ୍କ ସେନା ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷା ଲାଭ କଲେ। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଯେଉଁ କିଂବା ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ କରି ଏହି ନଗରକୁ ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ମହିଷ୍ମତୀ ନଗରରେ ନାରୀମାନେ ଚାହିଁଲେ ଛାଡ଼ି, ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗରେ କେହି ନେଇପାରୁନଥିଲେ। ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ଏହି ବର ଦେଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ନାରୀମାନେ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ, ଏବଂ ଏହି ନଗରର ରାଜାମାନେ ଏହି ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ତେଣୁ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଭୟରେ ସେଠାର ରାଜାମାନେ ସଦା ଏହି ନଗରକୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଅଗ୍ନିର ଭୟାବହ ରୂପ ଦେଖି ସହଦେବଙ୍କ ସେନା ଭୟଭୀତ ହୋଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସହଦେବ ଅବିଚଳିତ ରହି, ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପବିତ୍ର ହୋଇ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ— "ମୋର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଥରେ ଚଳନ୍ତି। ଆପଣ ଦେବମାନଙ୍କର ମୁଁହ, ଆପଣ ଯଜ୍ଞ, ହେ ପାୱକ। ଆପଣ ପାୱକ କାରଣ ଶୁଦ୍ଧି କରନ୍ତି, ହବ୍ୟବାହନ କାରଣ ଆହୁତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ବେଦ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ତେଣୁ ଆପଣ ଜାତବେଦ। ଆପଣ ଚିତ୍ରଭାନୁ, ଦେବମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନଳ, ବିଭାବାସୁ, ସ୍ୱର୍ଗ ଦ୍ୱାରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି, ହୁତାଶ, ଜ୍ୱଳନ, ଶିଖୀ। ଆପଣ ବୈଶ୍ୱାନର, ପିଙ୍ଗେଶ, ପ୍ଲବଙ୍ଗ, କୁମାରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଗର୍ଭ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ। ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ, ବାୟୁ ପ୍ରାଣ ଦିଅନ୍ତୁ, ପୃଥିବୀ ଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ, ଜଳ ସୁସ୍ଥତା ଦିଅନ୍ତୁ। ଅଗ୍ନି, ଜଳର ଗର୍ଭ, ମହାତ୍ମା, ଜାତବେଦ, ଦେବମାନଙ୍କ ମୁଁହ, ମୋତେ ସତ୍ୟରେ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ। ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ସଦା ଆପଣଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ମୋତେ ସତ୍ୟରେ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ଧୂମକେତୁ, ଶିଖୀ, ପାପ ନାଶକ, ଅଜନ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବସନ୍ତି—ମୋତେ ସତ୍ୟରେ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ।" "ଏପରି ଭାବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୁତି କଲି, ହେ ଦେବ, ମୋତେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ପୋଷଣ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଆନନ୍ଦ ଦିଅନ୍ତୁ, ହେ ଅଗ୍ନି।" ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଯିଏ ନିୟମିତ ଏହା କରନ୍ତି, ସେ ସଦା ସମୃଦ୍ଧ ଓ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।