ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ମଣ୍ଡପାଳ ନାମକ ଏକ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ନେଇ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ—“ମୁଁ ଏଠାରେ ଏହି ତପସ୍ୟାର ଫଳ କ’ଣ? ଦେବତାମାନେ, ଆପଣମାନେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ତେବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେବତା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମଣିଷ ତିନି ଉପାୟରେ ଋଣୀ ହୁଅନ୍ତି—ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ସନ୍ତାନ। ଏହି ତିନି ଋଣ ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ। ତୁମେ ତପସ୍ୱୀ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, କିନ୍ତୁ ସନ୍ତାନ ନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରଜାର ଅଭାବରେ ତୁମେ ଏହି ଲୋକ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ପୁତ୍ର ପିତାକୁ 'ପୁତ୍' ନାମକ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଏହିପରି କହିଛି। ତେଣୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଜାବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କର।” ଦେବତାମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମଣ୍ଡପାଳ ଚିନ୍ତା କଲେ—“କେଉଁଠି ଏବଂ କିପରି ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ସନ୍ତାନ ଲାଭ କରିପାରିବି?” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଶାରଙ୍ଗିକ ପକ୍ଷୀ ଭାବେ ଜାରିତାଙ୍କୁ ଯାଇପହଁଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ଚାରିଜଣ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡି ଲପିତାଙ୍କୁ ଗଲେ। ଏହି ସନ୍ତାନମାନେ ତାଙ୍କର ମାଆ ସହିତ ଡିଉଁଡି ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ, ମଣ୍ଡପାଳ ଏହି ସନ୍ତାନମାନେକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଛାଡି ଲପିତାଙ୍କୁ ଗଲେ। ଜାରିତା, ମାତୃସ୍ନେହରେ ଭରିପୁରା, ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ତିନି ଚିନ୍ତା କଲେ—“ମୋ ଏହି ଶିଶୁମାନେ ଡିଉଁଡି ମଧ୍ୟରେ ଅପରିପକ୍ୱ ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡାଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଛାଡିପାରିବି?” ଜାରିତା ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡିନାହିଁ; ସ୍ନେହରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସେ ସନ୍ତାନମାନେ ବଢିବା ସମୟରେ ସେମାନେକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କଲେ। ଏହି ମହୁର୍ତ୍ତରେ, ମଣ୍ଡପାଳ ଲପିତା ସହିତ ଖଣ୍ଡବ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦେଖିଲେ ଅଗ୍ନି ତାହାକୁ ଦହିବାକୁ ଆସୁଛି। ଅଗ୍ନିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାଣି, ଏବଂ ତାଙ୍କର କିଶୋର ସନ୍ତାନମାନେ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରି, ମଣ୍ଡପାଳ ଅଗ୍ନିଦେବତା ଜାତବେଦାସଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ସେ କହିଲେ—“ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ମୁଖ, ହୋମର ଅଂଗୀକାରକ, ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ବିଚରିତ ହୁଅ। ଜ্ঞানୀମାନେ ତୁମକୁ ଏକ ଓ ତିନି ଭାବେ ଚିହ୍ନିନ୍ତି। ତୁମେ ଅଷ୍ଟ ରୂପରେ ଯଜ୍ଞର ଭାରବାହକ ହୁଅ, ମହାର୍ଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି ଏହି ବିଶ୍ବ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛ। ତୁମ ବିନା ଏହି ବିଶ୍ବ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରି ତାଙ୍କର କର୍ମଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଜନନୀ, ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ର ସହିତ ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ତୁମେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମେଘ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ, ତୁମେ ବିଦ୍ୟୁତ ସହିତ ଆକାଶରେ ବିଚରିତ ହୁଅ। ତୁମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ତୁମର ଦୀପ୍ତିରେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ବ ତୁମେ ଏକା ତିଆରି କରିଛ। ଚଳିତ ଓ ଅଚଳିତ ଯାହା ଅଛି, ସେମାନେ ତୁମର କର୍ମରେ ନିର୍ମିତ; ଆରମ୍ଭରେ ଜଳ ତୁମେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ବିଶ୍ବ ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ରହିଛ। ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ତୁମରେ ନିସ୍ଥିତ; ତୁମେ ଅଗ୍ନି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ବୃହସ୍ପତି। ତୁମେ ଅଶ୍ୱିନୀ, ଯମ, ମିତ୍ର, ସୋମ ଓ ବାୟୁ।” ଅଗ୍ନି ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ତୁମେ କ’ଣ ଚାହୁଅଛ? ମୁଁ କ’ଣ କରିଦେବି?” ମଣ୍ଡପାଳ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—“ଖଣ୍ଡବ ଜଙ୍ଗଲ ଦହିବା ବେଳେ, ମୋ ସନ୍ତାନମାନେକୁ ଅଗ୍ନିରୁ ରକ୍ଷା କର।” ଅଗ୍ନିଦେବତା ଏହି ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଅନୁଯାୟୀ, ତାହା ଦହିବାକୁ ଏହି ସମୟରେ ଆଗ୍ରହ କଲେନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ, ଅଗ୍ନି ଦହୁଥିବା ସମୟରେ, ଶାରଙ୍ଗିକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଅତି ଭୟଭୀତ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟାଶ୍ରୟ ନାପାଇ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ। ଜାରିତା, ତାଙ୍କର ନବଜାତ ସନ୍ତାନମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖରେ ଭରି, ବିରାଟ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ବିଳାପ କଲେ—“ଏହି ଦହନ କ୍ରୂର ଅଗ୍ନି ଆସୁଛି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦହିବାକୁ, ମୋ ଯନ୍ତ୍ରଣା ବଢିଯାଉଛି। ଏହି ଶିଶୁମାନେ ଅସହାୟ, ତାଙ୍କର ପାଦ ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଆମ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ନାହିଁ। ଅଗ୍ନି ଭୟଭୀତ କରି, ଗଛକୁ ଚାଟୁଛି; ମୋ ସନ୍ତାନମାନେ ଉଡିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ସନ୍ତାନମାନେକୁ ଉଠାଇ ଆପଣକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବି ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡିପାରିବି ନାହିଁ—ମୋ ହୃଦୟ ଭାଗିଯାଉଛି। କେଉଁ ସନ୍ତାନକୁ ଛାଡିଦେବି, କେଉଁକୁ ନେବି? ଏହା କରି କ’ଣ ଲାଭ? କହ, ସନ୍ତାନମାନେ, ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ତୁମେ ଉଦ୍ଧାର ହେବା ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରିଲି, କିନ୍ତୁ କିଛି ଉପାୟ ମିଳିଲାନାହିଁ; ମୁଁ ମୋ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ତୁମେକୁ ଢାକି ଏକାସାଥି ମୃତ୍ୟୁ ଗ୍ରହଣ କରିବି। ଜାରିତା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ବଂଶରେ ବଡ ଥିବା ସନ୍ତାନ, ସାରିସୃକ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ବଂଶ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଉପଜିଛି; ଷ୍ଟମ୍ବମିତ୍ର ତପସ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ, ଦ୍ରୋଣ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏପରି କହି, ତୁମର ପିତା ଦୟା ବିନା ଦୂରେ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ। ଏକ ସନ୍ତାନକୁ ନେଇ ଏହି ବିପଦ ଠାରୁ ଉଦ୍ଧାର ହେବା ଉପାୟ ମିଳିପାରିଥିଲା, କିନ୍ତୁ କେଉଁ କ୍ରିୟା ଧର୍ମ ପୂରଣ କରିବ? ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉପାୟ ଦେଖିପାରିଲେନାହିଁ। ଜାରିତାଙ୍କର ଏହି ଦୁଃଖ ଶୁଣି, ଶାରଙ୍ଗିକ ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—“ମା, ତୁମେ ଆମ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଛାଡି, ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ପହଁଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେଠି ଯାଅ। ଆମେ ଏଠି ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ତୁମେ ଏପରି ସନ୍ତାନ ରଖିପାରିବ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଆମ ବଂଶ ଚାଲିବ ନାହିଁ। ଦୁଇ ଫଳ ଭାବି, ବଂଶର ଭଲ ତୁମେ ରହିଲେ ହେବ; ଏବେ ତୁମେ ଏହିପରି କରିବା ଉଚିତ। ଆମ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କ ନଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ପିତାଙ୍କର ଏହି କ୍ରିୟା, ଯାହା ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ, ଫଳହୀନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ଏପରି ଜାରିତା, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ, ମଣ୍ଡପାଳଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ଦେବତାମାନେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଉପଦେଶ, ଅଗ୍ନିଦେବତାଙ୍କ ଦୟା, ଏବଂ ବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଉତ୍କଳ ମାତୃସ୍ନେହ, ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ।