ଖଣ୍ଡବ ଜଙ୍ଗଲ ଜଳିବା ସମୟରେ, ଅଗ୍ନି ତାହାର ଦେହରେ ଥିବା ଅଶ୍ୱସେନ, ଦାନବ ମୟା ଓ ଚାରି ଜଣେ ଶାର୍ଙ୍ଗକ ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଦହନ କରିନଥିଲେ। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଖଣ୍ଡବ ଜଙ୍ଗଲ ଦହିଯାଉଥିବା ବେଳେ ଅଗ୍ନି କିପରି ଶାର୍ଙ୍ଗକ ପକ୍ଷୀମାନେକୁ ଦହନ କଲେନି? ଅଶ୍ୱସେନ ଓ ଦାନବ ମୟାଙ୍କୁ ଦହନ କରିନଥିବା କାରଣ ଆଗରୁ କୁହାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଶାର୍ଙ୍ଗକ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଅଦୂର୍ଭାଗ୍ୟ ଦେଖିବାର କାରଣ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣା ଯାଇନାହିଁ। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଘଟଣା ବିଷୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଲା—ଅଗ୍ନି କିପରି ଶାର୍ଙ୍ଗକ ପକ୍ଷୀମାନେକୁ ଦହନ କରିନଥିଲେ? ତାହାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, "ଏହି ଘଟଣା ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ସେପରି ଆପଣଙ୍କୁ କୁହିବି।" ଏକ ମହା ଋଷି ଥିଲେ, ଯାହାର ନାମ ମଣ୍ଡପାଳ; ସେ ଧର୍ମରେ ପ୍ରବଳ, ତପସ୍ୱୀ ଓ ନିଶ୍ଚୟରେ ଦୃଢ। ମଣ୍ଡପାଳ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟର ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ, ଧର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ନିଜେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିଲେ। ସେ ତପସ୍ୟାର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ନିଜ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି ପିତୃଲୋକକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠି ଫଳ ପାଇଲେନି। ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଉପଲବ୍ଧ କରାଯାଇଥିବା ଲୋକଗୁଡିକ ଫଳହୀନ ଦେଖି, ସେ ଧର୍ମରାଜାଙ୍କ ନିକଟରେ ଥିବା ଦେବମାନେକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମୋ ତପସ୍ୟାରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଏହି ଲୋକଗୁଡିକ କିପରି ମୋ ପାଇଁ ଅନୁପଲବ୍ଧ? କଣ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଗଲା, ଯାହାପାଇଁ ଏହି ଫଳ ମିଳୁନାହିଁ?" ସେ ଆଉ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମୁଁ ଏଠାରେ ଏହା କରିବି, ଯାହା ପାଇଁ ଏହି ଫଳ ଲୁଚିଗଲା; ଦେବମାନେ, ମୋ ତପସ୍ୟାର ଫଳ କଣ?" ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, "ମନୁଷ୍ୟମାନେ କିପରି ଋଣୀ ହୋଇଜାନ୍ତି, ତାହା ଶୁଣ; ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଋଣ ନିଶ୍ଚୟରେ ଦୂର ହୋଇଥାଏ।" "ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଋଣ ଦୂର ହୁଏ; ତୁମେ ତପସ୍ୱୀ ଓ ଯଜ୍ଞ କରିଛ, କିନ୍ତୁ ସନ୍ତାନ ନାହିଁ। ଏହିପାଇଁ, ପୁତ୍ର ନାହିଁ କାରଣରୁ ତୁମେ ଏହି ଲୋକ ଉପଭୋଗ କରିପାରୁନାହିଁ; ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପାଦନ କର, ତାପରେ ତୁମେ ଅନେକ ଲୋକ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବ।" "ଏକ ପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ପିତାକୁ 'ପୁତ୍' ନାମକ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ଏହିପାଇଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପାଦନ କରିବାରେ ଚେଷ୍ଟା କର।" ଦେବମାନେଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମଣ୍ଡପାଳ ଚିନ୍ତା କଲେ—"କେଉଁଠି ଏବଂ କିପରି ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଅନେକ ପୁତ୍ର ପାଇପାରିବି?" ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରଜନନ ଶକ୍ତି ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ଶାର୍ଙ୍ଗକ ପକ୍ଷୀ ହୋଇ, ସେ ଜରିତାଙ୍କୁ ଯାଇଲେ। ମଣ୍ଡପାଳ ଜରିତା ମଧ୍ୟରେ ଚାରି ଜଣେ ପୁତ୍ର—ଏମାନେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ—ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ସେଠି ଛାଡି, ତାପରେ ଲପିତାଙ୍କୁ ଗଲେ। ଏହି ପୁତ୍ରମାନେ, ଏଉଁ ଦିନ ତାଙ୍କ ମାତା ସହିତ ଡିମ୍ବରେ ଥିଲେ, ମଣ୍ଡପାଳ ସେମାନେକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଛାଡି ଲପିତାଙ୍କୁ ଗଲେ। ମାତୃସ୍ନେହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜରିତା ଏହି ଦିନ ଏତେ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଡିମ୍ବରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଛାଡି ଦିଆଯାଇଛନ୍ତି, ଛାଡି ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ବୋଲି ବିଚାର କଲେ। ଜରିତା, ପୁତ୍ରମାନେ ପାଇଁ ବିପୁଳ ଦୁଃଖରେ ଅତିବାହିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଖଣ୍ଡବ ଜଙ୍ଗଲରେ ଛାଡି ଦେଇନାହିଁ; ସ୍ନେହରେ ଭରି, ସେ ତାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ଦେଖଭାଲ କରିଥିଲେ। ତାପରେ ମଣ୍ଡପାଳ, ଲପିତା ସହିତ, ଖଣ୍ଡବ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅଗ୍ନି ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ଅଗ୍ନିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାଣି, ତାଙ୍କ ନବୀନ ପୁତ୍ରମାନେ ଖତିରେ ଥିବା ବିଷୟ ଜାଣି, ମଣ୍ଡପାଳ ଅଗ୍ନିଦେବ ଜାତବେଦାସଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। "ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ମୁଖ; ତୁମେ ହୋମ ଉଠାଇବାର ଦାୟିତ୍ୱ ନେଉଛ। ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଭିତରେ ଲୁଚି ଚଳିଥାଅ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତୁମକୁ ଏକ ଓ ତିନି ରୂପରେ ଚିହ୍ନିଥାଅ।" "ତୁମକୁ ଏଠି ଆଠ ରୂପରେ ଭାବି, ତୁମକୁ ଯଜ୍ଞର ବହାକ ହିସାବରେ ଦେଖିଛନ୍ତି; ମହା ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତୁମେ ସୃଜିଛ।" "ତୁମ ବିନା, ଅନ୍ୟତମ ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁରନ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ; ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ କର୍ମ ଫଳରେ ଲୋକ ଲାଭ କରନ୍ତି।" "ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ, ସେମାନେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଦଶା ପାଇଯାନ୍ତି; ଅଗ୍ନି, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ମେଘ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ, ବିଦ୍ୟୁତ ସହିତ ଆକାଶରେ ଚଳିଥାଅ।" "ତୁମର ଶକ୍ତି ଯେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଦହନ କରେ; ଜାତବେଦାସ, ତୁମ ଭାରି ତେଜରେ ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତୁମେ ସୃଜିଛ।" "ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ତୁମ କର୍ମରେ ବ୍ୟସ୍ଥାପିତ; ଆରମ୍ଭରେ ତୁମେ ଜଳକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଗତ।" "ଦେବମାନେ ଓ ପିତୃମାନେକୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଅର୍ପଣ ଠିକ୍ ଭାବେ ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ଥିତ; ତୁମେ ଅଗ୍ନି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ବୃହସ୍ପତି।" "ତୁମେ ଅଶ୍ୱିନ, ଯମ, ମିତ୍ର, ସୋମ ଓ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ।" ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କ ଅସୀମ ଶକ୍ତି ଦେଖି, ଅଗ୍ନିଦେବ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ—"ତୁମେ କଣ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ କଣ କରିଦେବି?" ମଣ୍ଡପାଳ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—"ଖଣ୍ଡବ ଜଙ୍ଗଲ ଦହିବା ବେଳେ, ମୋ ପୁତ୍ରମାନେକୁ ଅଗ୍ନିରୁ ରକ୍ଷା କର।" ଅଗ୍ନିଦେବ ଏହି ଉତ୍ତର ଦେଇ, ଏହି ସମୟରେ ଖଣ୍ଡବ ଜଙ୍ଗଲ ଦହିବାରେ ଅନିୟତ ହୋଇଥିଲେ, ଦହନ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନଥିଲେ। ଏହି ଅଗ୍ନି ଦହିବା ଶୁରୁ କରିବା ସମୟରେ, ଶାର୍ଙ୍ଗକ ପକ୍ଷୀମାନେ ବହୁତ ଦୁଃଖରେ, ଭୟ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ, ଏକ ଆଶ୍ରୟ ମିଳିଲେନି। ତାଙ୍କ ନବଜାତ ପୁତ୍ରମାନେର କାନ୍ତି ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୱୀ ମାତା ଜରିତା ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ଅତିବାହିତ ହେଲେ, ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭବ କରି କାନ୍ଦିଲେ। "ଏହି ଅଗ୍ନି, ଭୟଙ୍କର ଓ ଦହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଆସୁଛି, ଜଗତକୁ ଦହିଉଛି, ମୋ ଦୁଃଖକୁ ଆରମ୍ଭ କରୁଛି।" "ଏହି ପିଲାମାନେ, ଅନ୍ୟଥା ମନ, ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଅସହାୟ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଚାଲିବା ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ପୂର୍ବଜମାନେଠୁ ଆଶ୍ରୟ ମିଳିଲେନି।