ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ବସି ଥିବାବେଳେ, ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୌତି, ସମ୍ମାନରେ ନିଜ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଆସନରେ ବସିଲେ। ସେ ବସିବା ପରେ, ଏକ ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନିଜ ପ୍ରଶ୍ନ ଆରମ୍ଭ କଲେ—“ସୌତି, ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? କେଉଁଠି ଘୂରିଛ? ମୁଁ ଜିଜ୍ଞାସା କରୁଛି, ମନୋହର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଜଣେ, ଏହି ସମୟ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କୁହ।” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ, ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୌତି ଉଚିତ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ତାଙ୍କ ବାକ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା। ଏହି ସଂସ୍କୃତ ମନ ଥିବା ଋଷିମାନେ ଏକ ବିଶାଳ ସଭାରେ ବସିଥିଲେ। ଏଠାରେ, ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟରେ, ଯାଁକୁ ଯଥାଯଥି ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା, କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କ ପ୍ରବଚନ ଅନୁସାରେ ସତ୍କର୍ମ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ତମ ଗଥାଗୁଡିକ ପଠିଥିଲେ। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ ଅର୍ଥ ଥିବା ମହାଭାରତ ସଂପୃକ୍ତ କଥାଗୁଡିକୁ ବୈଶଂପାୟନ ଉଚିତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ଯାହା ସୌତି ଶୁଣିଥିଲେ। ମୁଁ ଅନେକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବସ୍ଥାନ ଦେଖିବା ପରେ, ଦ୍ବିଜମାନେ ଯାଁକୁ ଯାନ୍ତି, ସମନ୍ତପଞ୍ଚକ ପବିତ୍ର ଥଳକୁ ଆସିଥିଲି। ମୁଁ ଏହି ଦିନେ ପୁରାତନ କାଳରେ କୁରୁ, ପାଣ୍ଡବ ଓ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, ସେଠି ଯାଇଥିଲି। ସେଠି ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ଆପଣମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ ଭାବେ ମୋତେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ବିଶ୍ୱଜ୍ଞାନ ଯଜ୍ଞରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିବା ମହାମୁନିମାନେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ନିଜ ଶୁଧି କରି, ଜପ ଶେଷ କରି, ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ବସିଛନ୍ତି; ଦ୍ବିଜମାନେ, ମୁଁ କ’ଣ କୁହିବି? ପୁରାତନ ପବିତ୍ର କଥାଗୁଡିକ ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆଧାରିତ, ରାଜା ଓ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଦ୍ୱୈପାୟନ ମୁନିଙ୍କ କଥା, ଯାହା ଦେବତା ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରିଥିଲେ, ସେହି ପୁରାଣ ଅତି ପ୍ରଶଂସିତ। ଏହି ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଗାଥା, ବିଭିନ୍ନ ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ନୂତନ ଅର୍ଥରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ, ଏହା ବେଦର ସାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ମହାଭାରତ ଏହି ପବିତ୍ର ଇତିହାସ, ଶ୍ଲୋକର ଅର୍ଥରେ ଭରିତ, ମୂଳ୍ୟବାନ ଶିକ୍ଷା ଭରିତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା ଭାଷାରେ ଲିଖାଯାଇଛି। ବୈଶଂପାୟନ ଏହି କଥାକୁ ଜନମେଜୟ ରାଜାଙ୍କୁ, ଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଯଥାପ୍ରଶ୍ନ ଉତ୍ତର ଦେଇ ପଠିଥିଲେ। ଏହି ଚତୁର୍ବେଦ ସଂଯୁକ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ—ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ପାପ ଭୟ ଦୂର କରିବାରେ ସମର୍ଥ। ଆଦି ପୁରୁଷ, ପ୍ରଭୁ, ସର୍ବାଧିକ ଉଚ୍ଚାରିତ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଶଂସିତ; ଏକ ଅକ୍ଷର ତଥ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମ, ଦୂର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଓ ଅବିନାଶୀ। ଯେଉଁଠି ଅସତ୍ ଓ ସତ୍, ବିଶ୍ୱ ଓ ଏହାର ପରେ ଅସତ୍-ସତ୍ ଅଛି; ଉଚ୍ଚ-ନିଚ୍ଚ ଉତ୍ପାଦକ, ପ୍ରାଚୀନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଅବିନାଶୀ। ଶୁଭ ବିଷ୍ଣୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିର୍ମଳ, ହୃଷୀକେଶ, ସର୍ବ ଚଳ-ଅଚଳର ଶିକ୍ଷକ, ହରିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି। ମହାତ୍ମା ବ୍ୟାସଙ୍କ ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକ ପୂଜା କରନ୍ତି, ମୁଁ ଏହି ପବିତ୍ର ଶିକ୍ଷା ଘୋଷଣା କରିବି। ଅପାର ଶକ୍ତି ଥିବା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ନାରାୟଣଙ୍କ କଥା କୁହିବି। ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ନାରାୟଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ। ନାରାୟଣଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ, ନାହିଁଥିଲେ, ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି ସତ୍ୟ ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମସ୍ତ କାମ ସାଧନ କରିବି। ଏହି କଥା କିଛି କବି ପୂର୍ବରୁ କୁହିଛନ୍ତି, କିଛି ବର୍ତ୍ତମାନ କୁହୁଛନ୍ତି, ଓ ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଇତିହାସ ଏଭଳି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବେ। ଏହି ମହାଜ୍ଞାନ, ତିନି ଲୋକରେ ସ୍ଥାପିତ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସୁନ୍ଦର ଶବ୍ଦରେ ଶୋଭିତ, ଦେବଧନୁ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚିତ ସମୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ, ବିଭିନ୍ନ ଛନ୍ଦରେ ରଚିତ, ଏହି କଥା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅତି ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି। ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ନିତ୍ୟ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ ଏହି ପବିତ୍ର ଇତିହାସ ରଚନା କରିଥିଲେ। ହିମାଳୟର ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ ଗ୍ରୋତରେ, ଶୁଧ ଶରୀର ଏବଂ ତୃଣ ଶୟନରେ ବ୍ୟାସ ନିଜ ଶରୀରକୁ ପବିତ୍ର କରି ବସିଥିଲେ। ଶୁଧ ଓ ନିୟମିତ, ଶାନ୍ତ ମନରେ ତପସ୍ୟା କରି, ବ୍ୟାସ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଭାରତ ଇତିହାସର ପଥ ଚିନ୍ତନ କଲେ। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୃକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ସମସ୍ତ ଦେଖିପାରିଲେ। ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଭରିତ ଦିଗନ୍ତରେ, ଏକ ବିଶାଳ ଅଣ୍ଡ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ଅବିନାଶୀ ଜୀବ ଦ୍ରବ୍ୟର ମୂଳ। ସେହି ଦିବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅବଧିର ଆରମ୍ଭର କାରଣ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରାଯାଉଛି; ଏହି ଅଣ୍ଡରେ ଶାଶ୍ୱତ ତଥ୍ୟ, ଆଲୋକ, ଏବଂ ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଶୁଣିଯାଉଛି। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅଗ୍ରହ୍ୟ, ସମସ୍ତେ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖିଥିବା ତତ୍ତ୍ୱ; ଏହା ଅବ୍ୟକ୍ତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରଣ, ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଉଭୟ। ସେଠିଠାରୁ, ପ୍ରଜାପତି ଜନ୍ମ ନେଲେ—ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଲୋକ, ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ, ସ୍ଥାନୁ, ମନୁ, କା, ପରମେଷ୍ଠିନ। ଏହିପରି, ପ୍ରଚେତା, ଦକ୍ଷ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ସାତି ଉପପତ୍ୟ, ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଏକୁଇ ଜଣ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ଏବଂ ଅପାର ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ପୁରୁଷ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଋଷି, ଦେବ, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ଅଶ୍ୱିନ ଜାଣନ୍ତି। ଯକ୍ଷ, ସାଧ୍ୟ, ପିଶାଚ, ଗୁହ୍ୟକ, ପିତୃମାନେ; ଏହା ପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଅନେକ ମହାମୁନି, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥିବା; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ମଧ୍ୟ ଅକାଶ, ଦିଗ୍ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ବର୍ଷ, ଋତୁ, ମାସ, ପକ୍ଷ, ଦିନ ଓ ରାତି ଅନୁକ୍ରମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଯାହା ତିନି ଲୋକର ଗବାହିରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।