तोषितोऽहं नृपश्रेष्ठ त्वयेहाद्येन कर्मणा।। याजनं ब्राह्मणानां तु विधिदृष्टं परन्तप
"राजश्रेष्ठा, इथे तू केलेल्या या कार्यामुळे मी तृप्त झालो आहे. पण यज्ञ करविण्याचा अधिकार ब्राह्मणांसाठीच आहे, हे शत्रूंना जाळणारा."
अतोऽहं त्वां स्वयं नाद्य याजयामि परन्तप। ममांशस्तु क्षितितले महाभागो द्विजोत्तमः
"म्हणून मी आज स्वतः तुला यज्ञ करवणार नाही, हे शत्रूंना जाळणारा. पण पृथ्वीवरील माझा अंश, तो महान ब्राह्मण—"
दुर्वासा इति विख्यातः स हि त्वां याजयिष्यति। मन्नियोगान्महातेजाः संभाराः संभ्रियन्तु ते
"जो दुर्वासा म्हणून प्रसिद्ध आहे, तोच तुला यज्ञ करवील. माझ्या आज्ञेने, हे महातेजस्वी, तुझ्या यज्ञाची सर्व तयारी कर."
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं रुद्रेण समुदाहृतम्। स्वपुरं पुनरागम्य संभारान्पुनरार्जयत्
रुद्राने सांगितलेली ही वचने ऐकून, तो आपल्या नगरात परत गेला आणि पुन्हा यज्ञाची तयारी करू लागला.
ततः संभृतसंभारो भूयो रुद्रमुपागमत्। `उवाच च महिपालः प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः।' संभृता मम संभाराः सर्वोपकरणानि च
त्यानंतर सर्व साहित्य गोळा करून तो पुन्हा रुद्राकडे गेला. राजा हात जोडून, वाकून म्हणाला, "माझी सर्व तयारी आणि साहित्य पूर्ण झाले आहे."
त्वत्प्रसादानमहादेव श्वो मे दीक्षा भवेदिति। एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तस्य राज्ञो महात्मनः
"महादेव, तुमच्या कृपेने माझी दीक्षा उद्या व्हावी." त्या महात्मा राजाची ही वचने ऐकून—
दुर्वाससं समाहूय रुद्रो वचनमब्रवीत्। एष राजा महाभागः श्वेतकिर्द्विजसत्तम
रुद्राने दुर्वासांना बोलावून सांगितले, "हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, हा राजा श्वेतकी—"
एनं याजय विप्रेन्द्र मन्नियोगेन भूमिपम्। बाढमित्येव वचनं रुद्रं त्वृषिरुवाच ह
"ब्राह्मणश्रेष्ठा, माझ्या आज्ञेने या राजाचा यज्ञ करून दे." तेव्हा ऋषीने रुद्राला उत्तर दिले, "तसेच होईल."
ततः सत्रं समभवत्तस्य राज्ञो महात्मनः। यथाविधि यथाकालं यथोक्तं बहुदक्षिणम्
मग त्या महात्मा राजाने योग्य वेळेला, विधिप्रमाणे आणि भरपूर दक्षिणा देऊन मोठा यज्ञ केला.
तस्मिन्परिसमाप्ते तु राज्ञः सत्रे महात्मनः। दुर्वाससाऽभ्यनुज्ञाता विप्रतस्थुः स्म याजकाः
त्या राजाच्या मोठ्या यज्ञाची सांगता झाल्यावर, दुर्वासांनी परवानगी दिल्यावर यजमान ब्राह्मण मंडळी निघून गेली.
ये तत्र दीक्षिताः सर्वे सदस्याश्च महौजसः। सोऽपि राजन्महाभागः स्वपुरं प्राविशत्तदा
ज्या सर्वांनी तिथे दीक्षा घेतली होती, आणि जे सामर्थ्यशाली सभासद होते, तसेच तो तेजस्वी राजा — हे सर्वजण त्या वेळी आपल्या नगरात परतले.
पूज्यमानो महाभागैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। बन्दिभिः स्तूयमानश्च नागरैश्चाभिनन्दितः
त्याला वेदपारंगत ब्राह्मणांनी सन्मान दिला, गायकांनी त्याची स्तुती केली आणि नगरातील लोकांनी त्याचे स्वागत केले.
एवंवृत्तः स राजर्षिः श्वेतकिर्नृपसत्तमः। कालेन महता चापि ययौ स्वर्गमभिष्टुतः
अशा प्रकारे वागून, तो राजर्षी, श्रेष्ठ राजा श्वेतकि, सर्वांच्या स्तुतिस्पद झाला आणि पुष्कळ काळानंतर स्वर्गात गेला.
ऋत्विग्भिः सहितः सर्वैः सदस्यैश्च समन्वितः। तस्य सत्रे पपौ वह्निर्हविद्वार्दशवत्सरान्
सर्व यजमान ब्राह्मण आणि सभासदांसह, त्याच्या यज्ञात अग्नीने बारा वर्षे आहुती घेतल्या.
सततं चाज्यधाराभिरैकात्म्ये तत्र कर्मणि। हविषा च ततो वह्निः परां तृप्तिमगच्छत
त्या एकाग्र यज्ञात, अखंड तुपाच्या धारांनी आणि सततच्या आहुतींनी अग्नी पूर्णपणे तृप्त झाला.
न चैच्छत्पुनरादातुं हविरन्यस्य कस्यचित्। पाण्डुवर्णो विवर्णश्च न यतावत्प्रकाशते
आणि मग त्याने दुसऱ्या कोणाकडूनही आहुती घ्यायचे टाळले; तो फिकट आणि मलिन दिसू लागला, आणि पूर्वीसारखा तेजस्वी राहिला नाही.
ततो भघवतो वह्नेर्विकारः समजायत। तेजसा विप्रहीणश्च ग्लानिश्चैनं समाविशत्
मग त्या भगवंत अग्नीमध्ये बदल झाला; त्याचं तेज कमी झालं आणि थकवा त्याच्यावर आला.
स लक्षयित्वा चात्मानं तेजोहीनं हुताशनः। जगाम सदनं पुण्यं ब्रह्मणो लोकपूजितम्
आपल्यात तेज कमी झालंय हे लक्षात येताच, अग्नीने सर्व लोकांनी पूजिलेल्या ब्रह्मदेवाच्या पवित्र निवासस्थानी गेला.
तत्र ब्रह्माणमासीनमिदं वचनमब्रवीत्। भगवन्परमा प्रीतिः कृता श्वेतकिना मम
तेथे ब्रह्मदेवाजवळ बसून त्याने असे म्हटले, 'भगवन्, श्वेतकिणे मला अत्यंत समाधान दिलं आहे.'
अरुचिश्चाभवत्तीव्रा तां न शक्नोम्यपोहितुम्। तेजसा विप्रहीणोऽस्मि बलेन च जगत्पते
'आता मात्र मला तीव्र अरुची वाटते आहे, ती मला दूर करता येत नाही; मी तेज आणि बळ गमावलं आहे, हे जगाचे स्वामी.'
इच्छेयं त्वत्प्रसादेन स्वात्मनः प्रकृतिं स्थिराम्। एतच्छ्रुत्वा हुतवहाद्भगवान्सर्वलोककृत्
'तुमच्या कृपेने मला माझं पूर्वीचं स्थैर्य परत मिळावं अशी माझी इच्छा आहे.' अग्नीने असं सांगितल्यावर, सर्व लोकांचे सर्जनहार भगवंत—
हव्यवाहमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव। त्वया द्वादश वर्षाणि वसोर्धाराहुतं हविः
हव्यवाहनाला हसत-हसत म्हणाले, 'बारा वर्षे तुपाच्या धारांनी तुला आहुती मिळाली.'
उपयुक्तं महाभाग तेन त्वां ग्लानिराविशत्। तेजसा विप्रहीणत्वात्सहसा हव्यवाहन
'हे पुरेसं झालं आहे, म्हणूनच तुला थकवा आला आहे, अग्नीदेवा, कारण तू तुझं तेज गमावलं आहेस.'
मागमस्त्वं व्यथां वह्ने प्रकृतिस्थो भविष्यसि। अरुचिं नाशयिष्येऽहं समयं प्रतिपद्य ते
'कसलंही दुःख करू नकोस, अग्नी; तू पुन्हा तुझ्या मूळ स्वरूपात येशील. मी तुझी अरुची दूर करीन, आणि तुला वचन देतो.'
पुरा देवनियोगेन यत्त्वया भस्मसात्कृतम्। आलयं देवशत्रूणां सुघोरं खाण्डवं वनम्
'पूर्वी देवांच्या आज्ञेने, तू देवशत्रूंच्या निवासस्थान असलेल्या भयंकर खांडव वनाला जाळून टाकलं होतंस.'
तत्र सर्वाणि सत्वानि निवसन्ति विभावसो। तेषां त्वं मेदसा तृप्तः प्रकृतिस्थो भविष्यसि
'त्या खांडव वनात सर्व प्राणी राहतात; त्यांच्या मेदाने तृप्त होऊन तू पुन्हा तुझ्या मूळ स्वरूपात येशील.'
गच्छ शीघ्रं प्रदग्धुं त्वं ततो मोक्ष्यसि किल्विषात्। एतच्छुत्वा तु वचनं परमेष्ठिमुखाच्च्युतम्
तू लवकर जा आणि ते जाळून टाक; मग तुझे पाप धुऊन जाईल. सृष्टीकर्त्याच्या तोंडून पडलेले हे शब्द ऐकून,
उत्तमं जवमास्थाय प्रदुद्राव हुताशनः। आगम्य खाण्डवं दावमुत्तमं वीर्यमास्थितः। सहसा प्राज्वलच्चाग्निः क्रुद्धो वायुसमीरितः
हव्यासाने आणि प्रचंड वेगाने अग्निदेव पुढे धावले. खांडव वनात पोहोचल्यावर, त्यांनी मोठ्या जोमाने ज्वाला पेटवल्या. वाऱ्याच्या झोताने आणि रागाने ते अग्नी अचानक प्रज्वलित झाले.
प्रदीप्तं खाण्डवं दृष्ट्वा ये स्युस्तत्र निवासिनः। परमं यत्नेमातिष्ठन्पावकस्य प्रशान्तये
खांडव वन जळताना पाहून, तिथे राहणारे सर्वजण अग्नी विझवण्यासाठी शक्य तितक्या जोराने प्रयत्न करू लागले.
करैस्तु करिणः शीघ्रं जलमादाय सत्वराः। सिषिचुः पावकं क्रुद्धाः शतशोऽथ सहस्रशः
हत्ती आपल्या सोंडेने पटकन पाणी उचलून, शेकडो-हजारोंनी रागाने आणि घाईने ते अग्नीवर ओतू लागले.