न ह्येतत्कारणं ब्रह्मन्नल्पं संप्रतिभाति मे। यद्ददाह सुसंक्रुद्धः खाण्डवं हव्यवाहनः
हे ब्राह्मण, अग्नी, जो हविर्भुज आहे, रागाने खांडववन जाळतो यामागचं कारण मला लहानसं वाटत नाही.
एतद्विस्तरशो ब्रह्मन्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः। खाण्डवस्य पुरा दाहो यथा समभवन्मुने
हे ब्राह्मण, पूर्वी खांडववन जळालं ते कसं घडलं, हे मला सविस्तर आणि खरी गोष्ट ऐकायची आहे.
शृणु मे ब्रुवतो राजन्सर्वमेतद्यथातथम्। यन्निमित्तं ददाहाग्निः खाण्डवं पृथिवीपते
हे राजा, मी तुला अग्नीने खांडववन का जाळलं ते सर्व नीट सांगतो, ऐक.
हन्त ते कथयिष्यामि पौराणीमृषिसंस्तुताम्। कथामिमां नरश्रेष्ठ खाण्डवस्य विनाशिनीम्
हे नरश्रेष्ठ, आता मी तुला ऋषींनी गौरवलेली ही प्राचीन खांडववनाच्या विनाशाची कथा सांगतो.
पौराणः श्रूयते राजन्राजा हरिहयोपमः। श्वेतकिर्नाम विख्यातो बलविक्रमसंयुतः
हे राजा, पूर्वी श्वेतकी नावाचा एक बलवान आणि पराक्रमी राजा होऊन गेला, ज्याची कीर्ती सर्वत्र पसरली होती.
यज्वा दानपतिर्धीमान्यथा नान्योऽस्ति कश्चन। `जग्राह दीक्षां स नृपः तदा द्वादशवार्षिकीम्
तो यज्ञ करणारा, दानशूर आणि बुद्धिमान होता; असे दुसरे कोणीच नव्हते. त्या राजाने तेव्हा बारा वर्षांची दीक्षा घेतली.
तस्य सत्रे सदा तस्मिन्समागच्छन्महर्षयः। वेदवेदाङ्गविद्वांसो ब्राह्मणाश्च सहस्रशः
त्याच्या यज्ञात नेहमी अनेक महर्षी आणि वेद-वेदांग जाणणारे हजारो ब्राह्मण एकत्र येत.
ईजे च स महायज्ञैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः
त्याने मोठ्या यज्ञांनी आणि भरपूर दक्षिणा देऊन विधिपूर्वक पूजा केली.
तस्य नान्याऽभवद्बुद्धिर्दिवसे दिवसे नृप। सत्रे क्रियासमारम्भे दानेषु विविधेषु च
त्या राजाच्या मनात दररोज फक्त यज्ञाच्या कर्मांची आणि विविध दानांचीच चिंता असे.
ऋत्विग्भिः सहितो धीमानेवमीजे स भूमिपः। ततस्तु ऋत्विजश्चास्य धूमव्याकुललोचनाः
त्या बुद्धिमान राजाने ऋत्विजांसह असे यज्ञ केले; पण नंतर त्या ऋत्विजांचे डोळे धुरामुळे त्रस्त झाले.
कालेन महता खिन्नास्तत्यजुस्ते नराधिपम्। ततः प्रसादयामास ऋत्विजस्तान्महीपतिः
खूप काळाने थकून त्या ऋत्विजांनी राजाला सोडले; मग त्या राजाने त्यांना प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.
चक्षुर्विकलतां प्राप्ता न प्रपेदुश्च ते क्रतुम्। ततस्तेषामनुमते तद्विप्रैस्तु नराधिपः
त्यांच्या डोळ्यांना त्रास झाल्यामुळे ते यज्ञ करू शकले नाहीत; मग त्यांची संमती घेऊन त्या ब्राह्मणांसह राजा...
सत्रं समापयामास ऋत्विग्भिरपरैः सह। तस्यैवंवर्तमानस्य कदाचित्कालपर्यये
त्याने इतर ऋत्विजांसह यज्ञ पूर्ण केला; आणि तो अशा रीतीने वागत असताना, काळाच्या ओघात कधीतरी—
सत्रमहार्तुकामस्य संवत्सरशतं किल। ऋत्विजो नाभ्यपद्यन्त समाहर्तुं महात्मनः
प्रत्येक ऋतूत मोठा यज्ञ करण्याची इच्छा असलेल्या त्या महात्म्याच्या यज्ञासाठी, शंभर वर्षे झाली तरी ऋत्विज पुन्हा एकत्र यायला तयार झाले नाहीत.
स च राजाऽकरोद्यत्नं महान्तं ससुहृज्जनः। प्रणिपातेन सान्त्वेन दानेन च महायशाः
तो राजा, ज्याची कीर्ती मोठी होती, आपल्या मित्रांसह मोठ्या प्रयत्नाने, नम्रतेने, गोड बोलून आणि दान देऊन ऋत्विजांना पटवू लागला.
ऋत्विजोऽनुनयामास भूयो भूयस्त्वतन्द्रितः। ते चास्य तमभिप्रायं न चक्रुरमितौजसः
त्याने ऋत्विजांना पुन्हा पुन्हा, थकवा न येता विनंती केली; पण त्या अपार तेजस्वी ऋत्विजांनी त्याचा हेतू पूर्ण केला नाही.
स चाश्रमस्थान्राजर्षिस्तानुवाच रुषान्वितः। यद्यहं पतितो विप्राः शुश्रूषायां न च स्थितः
मग तो राजर्षी रागाने त्या आश्रमातील ऋषींना म्हणाला, 'ब्राह्मणांनो, जर मी सेवेबाबत ढिलाई केली असेल, किंवा मी अधःपात झालो असेल—'
आशु त्याज्योऽस्मि युष्माभिर्ब्राह्मणैश्च जुगुप्सितः। तन्नार्हथ क्रतुश्रद्धां व्याघातयितुमद्य ताम्
'तर तुम्ही मला लगेच सोडून द्या, आणि ब्राह्मणांनी मला तुच्छ मानावे; पण आज माझ्या यज्ञावरची श्रद्धा तुम्ही नष्ट करू नका.'
अस्थाने वा परित्यागं कर्तुं मे द्विजसत्तमाः। प्रपन्न एव वो विप्राः प्रसादं कर्तुमर्हथ
'कारण नसताना मला दूर करणे योग्य नाही, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो; मी तुमच्याकडे शरण आलो आहे, म्हणून कृपा करावी हीच माझी विनंती.'
सान्त्वदानादिभिर्वाक्यैस्तत्त्वतः कार्यवत्तया। प्रसादयित्वा वक्ष्यामि यन्नः कार्यं द्विजोत्तमाः
'गोड बोलून, दान देऊन आणि योग्य मार्गाने, मी तुम्हाला प्रसन्न करून, खरे काय करावे लागेल ते सांगणार आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो.'
अथवाऽहं परित्यक्तो भवद्भिर्द्वेषकारणात्। ऋत्विजोऽन्यान्गमिष्यामि याजनार्थं द्विजोत्तमाः
'नाहीतर, जर तुम्ही द्वेषामुळे मला सोडले, तर मी दुसऱ्या ऋत्विजांकडे जाऊन यज्ञ करवीन, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो.'
एतावदुक्त्वा वचनं विरराम स पार्थिवः। यदा न शेकू राजानं याजनार्थं परन्तप
अशी वाणी बोलून तो राजा गप्प बसला; कारण ते ऋत्विज त्याच्यासाठी यज्ञ करायला तयार नव्हते.
ततस्ते याजकाः क्रुद्धास्तमूचुर्नृपसत्तमम्। तव कर्माम्यजस्रं वै वर्तन्ते पार्थिवोत्तम
मग ते यजमान ऋत्विज रागाने त्या श्रेष्ठ राजाला म्हणाले, 'राजन, तुझे यज्ञकर्म सतत चालूच असते.'
ततो वयं परिश्रान्ताः सततं कर्मवाहिनः। श्रमादस्मात्परिश्रान्तान्स त्वं नस्त्यक्तुमर्हसि
'म्हणून आम्ही नेहमी कर्मात गुंतलेले असून खूप थकलो आहोत; या श्रमामुळे आम्ही थकलेलो असताना, तू आम्हाला सोडू नकोस.'
बुद्धिमोहं समास्थाय त्वरासंभावितोऽनघ। गच्छ रुद्रसकाशं त्वं सहि त्वां याजयिष्यति
'तू चुकीची समजूत धरली आहेस आणि घाई केली आहेस, हे निष्पाप राजा, तू स्वतः रुद्राकडे जा; तोच तुला यज्ञ करून देईल, जर त्याला तुझा भार सहन झाला तर.'
साधिक्षेपं वचः श्रुत्वा संक्रुद्धः श्वेतकिर्नृपः। कैलासं पर्वतं गत्वा तप उग्रं समास्थितः
अशा टोमण्याने भरलेल्या शब्दांनी संतप्त झालेला पांढऱ्या केसांचा राजा कैलास पर्वतावर गेला आणि कठोर तप सुरू केले.
आराधयन्महादेवं नियतः संशितव्रतः। उपवासपरो राजन्दीर्घकालमतिष्ठत
नियमित आणि दृढ व्रताने, उपवास करत, त्या राजाने महादेवाची भक्ती केली आणि दीर्घ काळ तिथे राहिला.
कदाचिद्द्वादशे काले कदाचिदपि षोडशे। आहारमकरोद्राजा मूलानि च फलानि च
कधी द्वादशीला, कधी सोळाव्या दिवशी, तो राजा फक्त मुळे आणि फळे एवढेच अन्न घेत असे.
ऊर्ध्वबाहुस्त्वनिमिषस्तिष्ठन्स्थाणुरिवाचलः। षण्मासानभवद्राजा श्वेतकिः सुसमाहितः
उच्च बांधलेले हात, न हलणारे डोळे, स्थिर उभा राहून, जणू काही खांबासारखा, राजा श्वेतकी सहा महिने एकाग्रतेने तप करत राहिला.
तं तथा नृपशार्दूलं तप्यमानं महत्तपः। शङ्करः परमप्रीत्या दर्शयामास भारत
असा तो राजांचा वाघ मोठे तप करत असताना, भारत, शंकर परम आनंदाने त्याला प्रत्यक्ष दर्शन दिले.