एवमुक्तो तमब्रूतां ततस्तौ कृष्णपाण्डवौ। केनान्नेन भवांस्तृप्येत्तस्यान्नस्य यतावहे
असे त्याने सांगितल्यावर, कृष्ण आणि पांडवाने त्याला विचारले, 'आपण कोणत्या अन्नाने तृप्त व्हाल? आपल्याला कोणते अन्न हवे आहे ते सांगा.'
एवमुक्तः स भगवानब्रवीत्तावुभौ ततः। भाषमाणौ तदा वीरौ किमन्नं क्रियतामिति
त्यावर त्या भगवंताने त्या दोन्ही वीरांना उत्तर दिले, 'तुम्ही विचारता तसे, कोणते अन्न तयार करावे?'
नाहमन्नं बुभुक्षे वै पावकं मां निबोधतम्। यदन्नमनुरूपं मे तद्युवां संप्रयच्छतम्
मला अन्नाची इच्छा नाही, मला अग्नी समजा. मला जे योग्य अन्न आहे, तेच तुम्ही द्या.
इदमिन्द्रः सदा दावं खाण्डवं परिरक्षति। न च शक्नोम्यहं दग्धुं रक्ष्यमाणं महात्मना
इंद्र नेहमी खांडव वनाचे रक्षण करतो. त्या महात्म्याच्या रक्षणामुळे मी ते जाळू शकत नाही.
वसत्यत्र सखा तस्य तक्षकः पन्नगः सदा। सगणस्तत्कृते दावं परिरक्षति वज्रभृत्
इथे त्याचा मित्र तक्षक सर्प नेहमी आपल्या सोबत्यांसह राहतो; त्याच्या रक्षणासाठी वज्रधारी इंद्र हे जंगल जपतो.
तत्र भूतान्यनेकानि रक्ष्यन्तेऽस्य प्रसङ्गतः। तं दिधक्षुर्न शक्नोमि दग्धुं शक्रस्य तेजसा
त्याच्या संबंधामुळे तिथे अनेक जीव सुरक्षित आहेत; मला हे जंगल जाळायची इच्छा असूनही, इंद्राच्या सामर्थ्यामुळे मी ते करू शकत नाही.
स मां प्रज्वलितं दृष्ट्वा मेघाम्भोभिः प्रवर्षति। ततो दग्धुं न शक्नोमि दिधक्षुर्दावमीप्सितम्
मी पेट घेतलेला पाहिल्यावर तो मेघातून पाऊस पाडतो; म्हणून मला हे जंगल जाळायची इच्छा असूनही, मी ते पूर्णपणे जाळू शकत नाही.
स युवाभ्यां सहायाभ्यामस्त्रविद्भ्यां समागतः। दहेयं खाण्डवं दावमेतदन्नं वृतं मया
तुम्ही दोघे शस्त्रविद्या जाणणारे आणि माझे मदतीस येणार असाल, तर मी हे खांडववन, जे मी माझ्या अन्नासाठी निवडले आहे, जाळू शकतो.
युवां ह्युदकधारास्ता भूतानि च समन्ततः। उत्तमास्त्रविदौ सम्यक्सर्वतो वारयिष्यथः
कारण तुम्ही दोघे उत्तम शस्त्रज्ञ, सर्व बाजूंनी पाण्याच्या धारा आणि सर्व जीव अडवू शकता.
किमर्थं भगवानग्निः खाण्डवं दग्धुमिच्छति। रक्ष्यमाणं महेन्द्रेण नानासत्वसमायुतम्
भगवान अग्नी हे खांडववन, जे महेंद्राने राखले आहे आणि विविध जीवांनी भरले आहे, जाळायची इच्छा का करतात?
न ह्येतत्कारणं ब्रह्मन्नल्पं संप्रतिभाति मे। यद्ददाह सुसंक्रुद्धः खाण्डवं हव्यवाहनः
हे ब्राह्मण, अग्नी, जो हविर्भुज आहे, रागाने खांडववन जाळतो यामागचं कारण मला लहानसं वाटत नाही.
एतद्विस्तरशो ब्रह्मन्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः। खाण्डवस्य पुरा दाहो यथा समभवन्मुने
हे ब्राह्मण, पूर्वी खांडववन जळालं ते कसं घडलं, हे मला सविस्तर आणि खरी गोष्ट ऐकायची आहे.
शृणु मे ब्रुवतो राजन्सर्वमेतद्यथातथम्। यन्निमित्तं ददाहाग्निः खाण्डवं पृथिवीपते
हे राजा, मी तुला अग्नीने खांडववन का जाळलं ते सर्व नीट सांगतो, ऐक.
हन्त ते कथयिष्यामि पौराणीमृषिसंस्तुताम्। कथामिमां नरश्रेष्ठ खाण्डवस्य विनाशिनीम्
हे नरश्रेष्ठ, आता मी तुला ऋषींनी गौरवलेली ही प्राचीन खांडववनाच्या विनाशाची कथा सांगतो.
पौराणः श्रूयते राजन्राजा हरिहयोपमः। श्वेतकिर्नाम विख्यातो बलविक्रमसंयुतः
हे राजा, पूर्वी श्वेतकी नावाचा एक बलवान आणि पराक्रमी राजा होऊन गेला, ज्याची कीर्ती सर्वत्र पसरली होती.
यज्वा दानपतिर्धीमान्यथा नान्योऽस्ति कश्चन। `जग्राह दीक्षां स नृपः तदा द्वादशवार्षिकीम्
तो यज्ञ करणारा, दानशूर आणि बुद्धिमान होता; असे दुसरे कोणीच नव्हते. त्या राजाने तेव्हा बारा वर्षांची दीक्षा घेतली.
तस्य सत्रे सदा तस्मिन्समागच्छन्महर्षयः। वेदवेदाङ्गविद्वांसो ब्राह्मणाश्च सहस्रशः
त्याच्या यज्ञात नेहमी अनेक महर्षी आणि वेद-वेदांग जाणणारे हजारो ब्राह्मण एकत्र येत.
ईजे च स महायज्ञैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः
त्याने मोठ्या यज्ञांनी आणि भरपूर दक्षिणा देऊन विधिपूर्वक पूजा केली.
तस्य नान्याऽभवद्बुद्धिर्दिवसे दिवसे नृप। सत्रे क्रियासमारम्भे दानेषु विविधेषु च
त्या राजाच्या मनात दररोज फक्त यज्ञाच्या कर्मांची आणि विविध दानांचीच चिंता असे.
ऋत्विग्भिः सहितो धीमानेवमीजे स भूमिपः। ततस्तु ऋत्विजश्चास्य धूमव्याकुललोचनाः
त्या बुद्धिमान राजाने ऋत्विजांसह असे यज्ञ केले; पण नंतर त्या ऋत्विजांचे डोळे धुरामुळे त्रस्त झाले.
कालेन महता खिन्नास्तत्यजुस्ते नराधिपम्। ततः प्रसादयामास ऋत्विजस्तान्महीपतिः
खूप काळाने थकून त्या ऋत्विजांनी राजाला सोडले; मग त्या राजाने त्यांना प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.
चक्षुर्विकलतां प्राप्ता न प्रपेदुश्च ते क्रतुम्। ततस्तेषामनुमते तद्विप्रैस्तु नराधिपः
त्यांच्या डोळ्यांना त्रास झाल्यामुळे ते यज्ञ करू शकले नाहीत; मग त्यांची संमती घेऊन त्या ब्राह्मणांसह राजा...
सत्रं समापयामास ऋत्विग्भिरपरैः सह। तस्यैवंवर्तमानस्य कदाचित्कालपर्यये
त्याने इतर ऋत्विजांसह यज्ञ पूर्ण केला; आणि तो अशा रीतीने वागत असताना, काळाच्या ओघात कधीतरी—
सत्रमहार्तुकामस्य संवत्सरशतं किल। ऋत्विजो नाभ्यपद्यन्त समाहर्तुं महात्मनः
प्रत्येक ऋतूत मोठा यज्ञ करण्याची इच्छा असलेल्या त्या महात्म्याच्या यज्ञासाठी, शंभर वर्षे झाली तरी ऋत्विज पुन्हा एकत्र यायला तयार झाले नाहीत.
स च राजाऽकरोद्यत्नं महान्तं ससुहृज्जनः। प्रणिपातेन सान्त्वेन दानेन च महायशाः
तो राजा, ज्याची कीर्ती मोठी होती, आपल्या मित्रांसह मोठ्या प्रयत्नाने, नम्रतेने, गोड बोलून आणि दान देऊन ऋत्विजांना पटवू लागला.
ऋत्विजोऽनुनयामास भूयो भूयस्त्वतन्द्रितः। ते चास्य तमभिप्रायं न चक्रुरमितौजसः
त्याने ऋत्विजांना पुन्हा पुन्हा, थकवा न येता विनंती केली; पण त्या अपार तेजस्वी ऋत्विजांनी त्याचा हेतू पूर्ण केला नाही.
स चाश्रमस्थान्राजर्षिस्तानुवाच रुषान्वितः। यद्यहं पतितो विप्राः शुश्रूषायां न च स्थितः
मग तो राजर्षी रागाने त्या आश्रमातील ऋषींना म्हणाला, 'ब्राह्मणांनो, जर मी सेवेबाबत ढिलाई केली असेल, किंवा मी अधःपात झालो असेल—'
आशु त्याज्योऽस्मि युष्माभिर्ब्राह्मणैश्च जुगुप्सितः। तन्नार्हथ क्रतुश्रद्धां व्याघातयितुमद्य ताम्
'तर तुम्ही मला लगेच सोडून द्या, आणि ब्राह्मणांनी मला तुच्छ मानावे; पण आज माझ्या यज्ञावरची श्रद्धा तुम्ही नष्ट करू नका.'
अस्थाने वा परित्यागं कर्तुं मे द्विजसत्तमाः। प्रपन्न एव वो विप्राः प्रसादं कर्तुमर्हथ
'कारण नसताना मला दूर करणे योग्य नाही, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो; मी तुमच्याकडे शरण आलो आहे, म्हणून कृपा करावी हीच माझी विनंती.'
सान्त्वदानादिभिर्वाक्यैस्तत्त्वतः कार्यवत्तया। प्रसादयित्वा वक्ष्यामि यन्नः कार्यं द्विजोत्तमाः
'गोड बोलून, दान देऊन आणि योग्य मार्गाने, मी तुम्हाला प्रसन्न करून, खरे काय करावे लागेल ते सांगणार आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो.'