देवाश्च दानवाश्चैव दग्धाश्चैव विषेण ह। अपाक्रामंस्ततो भीता विषादमगमंस्तदा
त्या विषामुळे देव आणि दानव जळून गेले, घाबरून तेथून पळाले आणि निराश झाले.
ब्रह्माणमब्रुवन्देवाः समेत्य मुनिपुंगवैः। मथ्यमानेऽमृते जातं विषं कालानलप्रभम्
सर्व देव आणि ऋषिमुनी एकत्र येऊन ब्रह्मदेवाजवळ गेले आणि म्हणाले, 'आम्ही अमृतासाठी मंथन करत असताना, काळाग्नीप्रमाणे तेजस्वी विष निर्माण झाले आहे.'
तेनैव तापिता लोकास्तस्य प्रतिकुरुष्वह। एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दध्यौ लोकेश्वरं हरम्
'या विषामुळे सर्व लोक त्रस्त झाले आहेत; कृपया त्यावर उपाय करा.' असे सांगितल्यावर ब्रह्मदेवाने लोकांचे रक्षण करणाऱ्या हराचा ध्यान केला.
त्र्यक्षं त्रिशूलिनं रुद्रे देवदेवमुमापतिम्। तदाऽथ चिन्तितो देवस्तज्ज्ञात्वा द्रुतमाययौ
तीन डोळ्यांचा, त्रिशूळधारी, देवांचा देव, उमा-पती रुद्र यांचा ब्रह्मदेवाने ध्यान केला; हे समजताच तो देव लगेच प्रकट झाला.
तस्याथ देवस्तत्सर्वमाचचक्षे प्रजापतिः। तच्छ्रुत्वा दवेदेवेशो लोकस्यास्य हितेप्सया
त्यानंतर प्रजापतीने सर्व घडलेली गोष्ट त्या देवाला सांगितली; हे ऐकून देवाधिदेवाने जगाच्या कल्याणासाठी विचार केला.
अपिबत्तद्विषं रुद्रः कालानलसमप्रभम्। कण्ठे स्थापितवान्देवो लोकानां हितकाम्यया
रुद्राने काळाग्नीप्रमाणे तेजस्वी ते विष प्याले आणि सर्व लोकांच्या भल्यासाठी ते आपल्या गळ्यात धरून ठेवले.
यस्मात्तु नीलता कण्ठे नीलकण्ठस्ततः स्मृतः। पीतमात्रे विषे तत्र रुद्रेणामिततेजसा
त्या विषामुळे त्याचा गळा निळा झाला, म्हणून त्याला 'नीलकंठ' म्हणतात; अमाप तेज असलेल्या रुद्राने ते विष प्याल्यावर,
देवाः प्रीताः पुनर्जग्मुश्चक्रुर्वै कर्म तत्तथा। मथ्यमानेऽमृतस्यार्थे भूयो वै देवदानवैः
देव खूश होऊन पुन्हा आपले काम करू लागले आणि देव व दानवांनी पुन्हा अमृतासाठी मंथन सुरू केले.
वासुकेरथ नागस्य सहसा क्षिप्यतोऽसुरैः। सधूमाः सार्चिषो वाता निष्पेतुरसकृन्मुखात्
असुरांनी वासुकी नागाला जोरात ओढताना, त्याच्या तोंडातून धूर आणि ज्वाळा पुन्हा पुन्हा बाहेर पडू लागल्या.
ते धूमसङ्घाः संभूता मेघसङ्घाः सविद्युतः। अभ्यवर्षन्सुरगणाञ्श्रमसंतापकर्शितान्
त्या धुराच्या ढगांनी विजांसह मेघांचा रूप घेतले आणि श्रमाने थकलेल्या देवांवर पाऊस पाडला.
तस्माच्च गिरिकूटाग्रात्प्रच्युताः पुष्पवृष्टयः। सुरासुरगणान्सर्वान्समन्तात्समवाकिरन्
त्या पर्वताच्या शिखरावरून फुलांचा वर्षाव झाला आणि देव व दैत्य यांच्या सर्व समूहांवर तो सर्वत्र पसरला.
बभूवात्र महान्नादो महामेघरवोपमः। उदधेर्मथ्यमानस्य मन्दरेण सुरासुरैः
मंदार पर्वताने देव आणि दैत्यांनी समुद्र हालवताना, तिथे मोठा गडगडाट झाला, जणू काही प्रचंड मेघांचा गडगडाटच.
तत्र नानाजलचरा विनिष्पिष्टा महाद्रिणा। विलयं समुपाजग्मुः शतशो लवणाम्भसि
त्या ठिकाणी, मोठ्या पर्वताखाली अनेक जलचर चिरडले गेले आणि शेकडो प्राणी खारट पाण्यात नष्ट झाले.
वारुणानि च भूतानि विविधानि महीधरः। पातालतलवासीनि विलयं समुपानयत्
महापर्वताने पाताळात राहणाऱ्या विविध वरुणाच्या जीवांनाही नष्ट केले.
तस्मिंश्च भ्राम्यमाणेऽद्रौ संघृष्यन्तः परस्परम्। न्यपतन्पतगोपेताः पर्वताग्रान्महाद्रुमाः
तो पर्वत फिरवताना, शिखरांवर लोंबकळणारी मोठी झाडे एकमेकांवर आपटली आणि खाली कोसळली.
तेषां संघर्षजश्चाग्निरर्चिर्भिः प्रज्वलन्मुहुः। विद्युद्भिरिव नीलाभ्रमावृणोन्मन्दरं गिरिम्
त्यांच्या धडकेतून सतत ज्वाळा उठल्या आणि त्या ज्वाळांनी मंदार पर्वत विद्युल्लतेप्रमाणे काळ्या मेघाने झाकल्यासारखा झाकला.
ददाह कुञ्जरांस्तत्र सिंहांश्चैव विनिर्गतान्। विगतासूनि सर्वाणि सत्त्वानि विविधानि च
त्या आगीत तेथील हत्ती, बाहेर आलेले सिंह आणि प्राण गेलेली सर्व प्रकारची जीवजंतू जळून खाक झाली.
तमग्निममरश्रेष्ठः प्रदहन्तमितस्ततः। वारिणा मेघजेनेन्द्रः शमयामास सर्वशः
मग अमरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या इंद्राने, त्या इकडेतिकडे पेटलेल्या आगीवर मेघांनी पाणी ओतून ती पूर्णपणे विझवली.
ततो नानाविधास्तत्र सुस्रुवुः सागराम्भसि। महाद्रुमाणां निर्यासा बहवश्चौषधीरसाः
मग त्या समुद्रात मोठ्या झाडांचे विविध प्रकारचे रस आणि औषधींचे अर्क वाहून गेले.
तेषाममृतवीर्याणां रसानां पयसैव च। अमरत्वं सुरा जग्मुः काञ्चनस्य च निःस्रवात्
त्या अमृतगुण असलेल्या रसांमुळे आणि दुधामुळे, तसेच सोन्याच्या प्रवाहामुळे, देवांना अमरत्व प्राप्त झाले.
ततस्तस्य समुद्रस्य तञ्जातमुदकं पयः। रसोत्तमैर्विमिश्रं च ततः क्षीरादभूद्धृतम्
मग त्या समुद्राचे पाणी उत्तम रसांमध्ये मिसळून दूध झाले आणि त्यातून तुप तयार झाले.
ततो ब्रह्माणमासीनं देवा वरदमब्रुवन्। श्रान्ताः स्म सुभृशं ब्रह्मन्नोद्भवत्यमृतं च तत्
मग देवांनी ब्रह्मदेवाजवळ बसून म्हटले, 'ब्रह्मन्, आम्ही फार थकलो आहोत, आणि अजून अमृतही मिळालेले नाही.'
ऋते नारायणं देवं सर्वेऽन्ये देवदानवाः। चिरारब्धमिदं चापि सागरस्यापि मन्थनम्
नारायण देवांशिवाय, इतर देव, दैत्य किंवा हा समुद्र हालवण्याचा दीर्घ प्रयत्नही यशस्वी होणार नाही.
ग्लानिरस्मान्समाविष्टा न चात्रामृतमत्थितम्
आम्हाला थकवा आलेला आहे, आणि इथे अजून अमृत प्रकट झालेले नाही.
ततो नारायणं देवं वचनं चेदमब्रवीत्। विधत्स्वैषां बलं विष्णो भवानत्र परायणम्
मग ब्रह्मदेवाने नारायण देवाला म्हटले, 'विष्णू, यांना बळ द्या, कारण तुम्हीच यांचे खरे आश्रय आहात.'
बलं ददामि सर्वेषां कर्मैतद्ये समास्थिताः। क्षोभ्यतां कलशः सर्वैमन्दरः परिवर्त्यताम्
'मी आज या कार्यात लागलेल्या सर्वांना बळ देतो. आता मंथनदंड हलवा आणि मंदार पर्वत पुन्हा फिरवा.'
नारायणवचः श्रुत्वा बलिनस्ते महोदधेः। तत्पयः सहिता भूयश्चक्रिरे भृशमाकुलम्
नारायणाचे शब्द ऐकून, त्या बलाढ्यांनी पुन्हा अधिक जोमाने समुद्र व दूध एकत्र हालवायला सुरुवात केली.
तत्र पूर्वं विषं जातं तद्ब्रह्मवचनाच्छिवः। प्राग्रसल्लोकरक्षार्थं ततो ज्येष्ठा समुत्थिता। कृष्णरूपधरा देवी सर्वाभरणभूषिता
तेथे प्रथम विष निर्माण झाले आणि ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने शिवाने ते जगाच्या रक्षणासाठी पिऊन घेतले. त्यानंतर ज्येष्ठा देवी, काळ्या वर्णाची आणि सर्व अलंकारांनी सजलेली, प्रकट झाली.
ततः शतसहस्रांशुर्मथ्यमानात्तु सागरात्। प्रसन्नात्मा समुत्पन्नः सोमः शीतांशुरुज्ज्वलः
मग समुद्र हालवला जात असताना, शंभर हजार किरणांचा, शीतल आणि तेजस्वी चंद्र प्रसन्न मनाने प्रकट झाला.
श्रीरनन्तरमुत्पन्ना घृतात्पाण्डुरवासिनी। सुरा देवी समुत्पन्ना तुरगः पाण्डुरस्तथा
त्याच्या नंतर, पांढऱ्या वस्त्रात वसणारी श्री, तुपातून प्रकट झाली; सुरा देवीही प्रकट झाली आणि त्याचप्रमाणे पांढरा घोडाही जन्माला आला.