अमोघबलमश्वानामुत्तमं जविनां वरम्। श्रीमन्तमजरं दिव्यं सर्वलक्षणपूजितम्
तो घोड्यांमध्ये अपराजित शक्ती असलेला, सर्वात वेगवान, तेजस्वी, कधीही वृद्ध न होणारा, दिव्य आणि सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होता.
कथं तदमृतं देवैर्मथितं क्व च शंस मे। `कारणं चात्र मथने संजातममृतात्परम्।।' यत्र जज्ञे महावीर्यः सोऽश्वराजो महाद्युतिः
'देवांनी ते अमृत कसं मथलं? कुठे आणि कशासाठी ते मंथन झालं, जे अमृताहून श्रेष्ठ होतं, आणि तिथे तो पराक्रमी, तेजस्वी अश्वराज जन्माला आला?'
ज्वलन्तमचलं मेरुं तेजोराशिमनुत्तमम्। आक्षिपन्तं प्रभां भानोः स्वशृङ्गैः काञ्चनोज्ज्वलैः
तेजाचा अपार साठा असलेला, अचल मेरू पर्वत, सोन्यासारख्या चमकणाऱ्या शिखरांनी सूर्याच्या किरणांसारखी प्रभा पसरवत झगमगत होता.
कनकाभरणं चित्रं देवगन्धर्वसेवितम्। अप्रमेयमनाधृष्यमधर्मबहुलैर्जनैः
सोन्याच्या दागिन्यांनी सजलेला, अद्भुत, देव आणि गंधर्वांनी सेविलेला, मोजता न येणारा, आणि अधर्माने भरलेल्या लोकांना अजिंक्य असा होता.
व्यालैरावारितं घोरैर्दिव्यौषधिविदीपितम्। नाकमावृत्य तिष्ठन्तमुच्छ्रयेण महागिरिम्
भयंकर सर्पांनी वेढलेला आणि दिव्य औषधींनी उजळलेला, तो मोठा डोंगर आकाशाला झाकावा असा उंच उभा होता.
अगम्यं मनसाप्यन्यैर्नदीवृक्षसमन्वितम्। नानापतगसङ्घैश्च नादितं सुमनोहरैः
इतरांना कल्पनेतही न येईल असा, नद्या आणि झाडांनी सजलेला, आणि अनेक सुंदर पक्ष्यांच्या गोड आवाजांनी निनादलेला तो डोंगर होता.
तस्य शृङ्गमुपारुह्य बहुरत्नाचितं शुभम्। अनन्तकल्पमद्वन्द्वं सुराः सर्वे महौजसः
त्या डोंगराच्या सुंदर, अनेक रत्नांनी मढवलेल्या शिखरावर सर्व देवता, द्वेषरहित आणि अमर, एकत्र जमले.
ते मन्त्रयितुमारब्धास्तत्रासीना दिवौकसः। अमृताय समागम्य तपोनियमसंयुताः
तेथे स्वर्गातील सर्व देवता, अमृतासाठी एकत्र येऊन, तप आणि नियम पाळत, विचारविनिमय करू लागले.
तत्र नारायणो देवो ब्रह्माणमिदमब्रवीत्। चिन्तयत्सु सुरेष्वेवं मन्त्रयत्सु च सर्वशः
त्या वेळी, देवता विचार करत असताना आणि चर्चा करत असताना, नारायणाने ब्रह्माला असे सांगितले.
देवैरसुरसङ्घैश्च मथ्यतां कलशोदधिः। भविष्यत्यमृतं तत्र मथ्यमाने महोदधौ
देवांनी आणि असुरांनी मिळून डोंगराच्या सहाय्याने समुद्राचे मंथन करावे; कारण मोठ्या समुद्राचे मंथन केल्यावर तिथे अमृत मिळेल.
सर्वौषधीः समावाप्य सर्वरत्नानि चैव ह। मन्थध्वयुदधिं देवा वेत्स्यध्वममृतं ततः
सर्व औषधी आणि सर्व रत्न गोळा करून, तुम्ही देवता डोंगराने समुद्राचे मंथन केल्यावर अमृत मिळवाल.
ततोऽभ्रशिखराकारैर्गिरिशृङ्गैरलंकृतम्। मन्दरं पर्वतवरं लताजालसमाकुलम्
मग मेघांच्या शिखरांसारख्या टोकांनी सजलेला, वेलींनी गच्च भरलेला, मंदार हा उत्तम डोंगर तिथे होता.
नानाविहंगसंघुष्टं नानादंष्ट्रिसमाकुलम्। किंनरैरप्सरोभिश्च देवैरपि च सेवितम्
विविध पक्ष्यांच्या आवाजांनी गजबजलेला, अनेक दात असलेल्या प्राण्यांनी भरलेला, आणि किन्नर, अप्सरा तसेच देवतांनी वावरलेला तो डोंगर होता.
एकादश सहस्राणि योजनानां समुच्छ्रितम्। अधोभूमेः सहस्रेषु तावत्स्वेव प्रतिष्ठितम्
तो डोंगर अकरा हजार योजन उंच आणि तितकाच हजार योजन खोल जमिनीत रुजलेला होता.
तमुद्धर्तुमशक्ता वै सर्वे देवगणास्तदा। विष्णुमासीनमभ्येत्य ब्रह्माणं चेदमब्रुवन्
त्या वेळी सर्व देवता तो डोंगर उचलू शकले नाहीत; मग ते विष्णू जवळ गेले आणि ब्रह्माला असे म्हणाले.
भवन्तावत्र कुरुतां बुद्धिं नैःश्रेयसीं पराम्। मन्दरोद्धरणे यत्नः क्रियतां च हिताय नः
आपण इथे सर्वश्रेष्ठ आणि कल्याणकारी उपाय ठरवावा, आणि मंदार उचलण्यासाठी प्रयत्न करावा.
तथेति चाब्रवीद्विष्णुर्ब्रह्मणा सह भार्गव। अचोदयदमेयात्मा फणीन्द्रं पद्मलोचनः
विष्णू, ब्रह्मा आणि भृगु यांच्यासह 'तसेच होवो' असे म्हणाले आणि कमळासारख्या डोळ्यांनी, अमाप सामर्थ्य असलेल्या फणींद्राला पुढे केले.
ततोऽनन्तः समुत्थाय ब्रह्मणा परिचोदितः। नारायणेन चाप्युक्तस्तस्मिन्कर्मणि वीर्यवान्
मग अनंत, ब्रह्माच्या आज्ञेने आणि नारायणाच्या शब्दाने, ती कामगिरी करण्यासाठी उठला.
अथ पर्वतराजानं तमनन्तो महाबलः। उज्जहार बलाद्ब्रह्मन्सवनं सवनौकसम्
हे ब्रह्मन्, मग त्या प्रचंड बळवान अनंताने, डोंगरराज मंदाराला, त्याच्या पठारासह आणि वासीयांसह, जोराने उचलले.
ततस्तेन सुराः सार्धं समुद्रमुपतस्थिरे। तमूचुरमृतस्यार्थे निर्मथिष्यामहे जलम्
मग देवतांसह तो समुद्राच्या जवळ गेला आणि त्यांनी सांगितले, 'अमृतासाठी आम्ही हे पाणी मंथन करणार आहोत.'
अपांपतिरथोवाच ममाप्यंशो भवेत्ततः। सोढाऽस्मि विपुलं मर्दं मन्दरभ्रमणादिति
तेव्हा जलाचा स्वामी म्हणाला, 'मलाही त्यात हिस्सा मिळावा; मंदार फिरवल्याने होणारे मोठे हाल मी सहन करीन.'
ऊचुश्च कूर्मराजानमकूपारे सुरासुराः। अधिष्ठानं गिरेरस्य भवान्भवितुमर्हति
मग देव आणि असुरांनी समुद्रातील कासव राजाला सांगितले, 'या डोंगराचा आधार तू व्हावास.'
कूर्मेण तु तथेत्युक्त्वा पृष्ठमस्य समर्पितम्। तं शैलं तस्य पृष्ठस्थं वज्रेणेन्द्रोऽभ्यपीडयत्
कूर्माने होकार दिल्यावर त्याने आपली पाठ दिली, आणि इंद्राने त्या पाठावर ठेवलेला डोंगर आपल्या वज्राने दाबून धरला.
मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा योक्त्रं च वासुकिम्। देवा मथितुमारब्धाः समुद्रं निधिमम्भसाम्। अमृतार्थे पुरा ब्रह्मस्तथैवासुरदानवाः
मंदार पर्वताला मंथनदंड म्हणून आणि वासुकीला दोरी म्हणून वापरून, देव, असुर आणि दानव यांनी ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेप्रमाणे अमृतासाठी समुद्र मंथन सुरू केले.
एकमन्तमुपाश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः
महासुरांनी नागराजाच्या एका टोकाला घट्ट पकडले.
विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः स्थिताः। अनन्तो भगवान्देवो यतो नारायणः स्थितः
सर्व देव एकत्र येऊन वासुकीच्या शेपटीच्या बाजूला उभे राहिले, जिथे अनंत आणि भगवान नारायण होते.
वासुकेरग्रमाश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः।' शिर उत्क्षिप्य नागस्य पुनः पुनरवाक्षिपन्
महासुरांनी वासुकी नागराजाच्या डोक्याचा भाग पकडून, त्याला पुन्हा पुन्हा वर आणि खाली ओढले.
वासुकेरथ नागस्य सहसा क्षिप्यतोऽसुरैः। सधूमाः सार्चिषो वाता निष्पेतुरसकृन्मुखात्
असुरांनी वासुकी नागाला जोरात ओढताना, त्याच्या तोंडातून धूर आणि ज्वाळा पुन्हा पुन्हा बाहेर पडू लागल्या.
वासुकेर्मथ्यमानस्य निःसृतेन विषेण च। अभवन्मिश्रितं तोयं तदा भार्गवनन्दन
भृगुवंशज, वासुकी मंथन होत असताना त्याच्यातून निघालेल्या विषामुळे पाणी विषाने मिसळले गेले.
मथनान्मन्दरेणाथ देवदानवबाहुभिः। विषं तीक्ष्णं समुद्भूतं हालाहलमिति श्रुतम्
मंदार पर्वताने, देव आणि दानव यांच्या हातांनी मंथन करताना, तीक्ष्ण असे 'हालाहल' नावाचे विष निर्माण झाले.