मथितैराश्रमैर्भग्नैर्विकीर्णकलशस्रुवैः। शून्यमासीज्जगत्सर्वं कालेनेव हतं तदा
आश्रम लुटले गेले, उद्ध्वस्त झाले, पूजा-पात्रे विखुरली गेली, त्यामुळे साऱ्या जगात शून्यता पसरली, जणू काळाने सर्व काही नष्ट केलं.
ततो राजन्नदृश्यद्भिर्ऋषिभिश्च महासुरौ। उभौ विनिश्चयं कृत्वा विकुर्वाते वधैषिणौ
राजा, मग त्या दोन्ही महाअसुरांनी, ऋषींना दिसू न देता, ठाम निश्चय करून हिंसाचारासाठी सर्वत्र फिरायला सुरुवात केली.
प्रभिन्नकरटौ मत्तौ भूत्वा कुञ्जररूपिणौ। संलीनमपि दुर्गेषु निन्यतुर्यमसादनम्
मदाने वेडे झालेले, तुटलेल्या सुळ्यांचे हत्ती झालेले ते दोघे, किल्ल्यांत लपलेल्यांनाही यमाच्या निवासस्थानी पोहोचवू लागले.
सिंहौ भूत्वा पुनर्व्याघ्रौ पुनश्चान्तर्हितावुभौ। तैस्तैरुपायैस्तौ क्रूरावृषीन्दृष्ट्वा निजघ्नतुः
कधी सिंह, कधी वाघ, तर कधी अदृश्य होत, त्या दोन्ही क्रूरांनी वेगवेगळ्या उपायांनी समोर आलेल्या ऋषींना ठार मारलं.
निवृत्तयज्ञस्वाध्याया प्रनष्टनृपतिद्विजा। उत्सन्नोत्सवयज्ञा च बभूव वसुधा तदा
यज्ञ, स्वाध्याय थांबले, राजे आणि ब्राह्मण नष्ट झाले, सण-समारंभ आणि यज्ञही लोपले, अशी ती पृथ्वी झाली.
हाहाभूता भयार्ता च निवृत्तविपणापणा। निवृत्तदेवकार्या च पुण्योद्वाहविवर्जिता
सर्वत्र भीती आणि आक्रोश पसरला, बाजारपेठा बंद पडल्या, देवकार्य थांबलं, आणि पवित्र विवाहही होत नव्हते.
निवृत्तकृषिगोरक्षा विध्वस्तनगराश्रमा। अस्थिकङ्कालसंकीर्णा भूर्बभूवोग्रदर्शना
शेती, गुरे राखणे थांबले, नगरे आणि आश्रम उद्ध्वस्त झाले, आणि जमिनीवर हाडे व सांगाडे विखुरले गेले, त्यामुळे पृथ्वी भीषण दिसू लागली.
निवृत्तपितृकार्यं च निर्वषट्कारमङ्गलम्। जगत्प्रतिभयाकारं दुष्प्रेक्ष्यमभवत्तदा
पितृकार्य थांबलं, मंगल वाचा ऐकू येईनाशी झाली, आणि सारा संसार भयानक, पाहण्यासही कठीण असा झाला.
चन्द्रादित्यौ ग्रहास्तारा नक्षत्राणि दिवौकसः। जग्मुर्विषादं तत्कर्म दृष्ट्वा सुन्दोपसुन्दयोः
चंद्र, सूर्य, ग्रह, तारे आणि देवता, सुंद आणि उपसुंद यांच्या कृत्ये पाहून दुःखी झाले.
एवं सर्वा दिशो दैत्यौ जित्वा क्रूरेण कर्मणा। निःसपत्नौ कुरुक्षेत्रे निवेशमभिचक्रतुः
अशा रीतीने त्या दोन्ही दैत्यांनी सर्व दिशांना क्रूर कर्मांनी जिंकून, कुठलाही शत्रू उरू न देता कुरुक्षेत्रात आपलं राज्य स्थापलं.
ततो देवर्षयः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः। जग्मुस्तदा परमार्तिं दृष्ट्वा तत्कदनं महत्
तेव्हा सर्व देवर्षी, सिद्ध आणि श्रेष्ठ ऋषी, त्या मोठ्या संहाराचे आणि तीव्र दुःखाचे दृश्य पाहून एकत्र आले.
तेऽभिजग्मुर्जितक्रोधा जितात्मानो जितेन्द्रियाः। पितामहस्य भनं जगतः कृपया तदा
ज्यांनी राग जिंकला होता, मन आणि इंद्रिये संयमात ठेवली होती, असे ते सर्व करुणेने जगाच्या पितामहाजवळ गेले.
ततो ददृशुरासीनं सह देवैः पितामहम्। सिद्धैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव समन्तात्परिवारितम्
तेथे त्यांनी पितामह देवतांसह बसलेले पाहिले; त्यांच्या सभोवताली सिद्ध आणि ब्रह्मर्षी होते.
तत्र देवो महादेवस्तत्राग्निर्वायुना सह। चन्द्रादित्यौ च शक्रश्च पारमेष्ठ्यास्तथर्षयः
तेथे महादेव, अग्नी व वायूसह, चंद्र, सूर्य, इंद्र, सृष्टीचे अधिपती आणि ऋषी उपस्थित होते.
वैखानसा वालखिल्या वानप्रस्था मरीचिपाः। अजाश्चैवाविमूढाश्च तेजोगर्भास्तपस्विनः
वैखानस, वालखिल्य, वनवासी, मरीचिप, अजन्मे आणि ज्ञानी, तेजाने भरलेले तपस्वीही तेथे होते.
ऋषयः सर्व एवैते पितामहमुपागमन्। ततोऽभिगम्य ते दीनाः सर्व एव महर्षयः
हे सर्व ऋषी पितामहाजवळ गेले; मग सर्व महर्षी दुःखी मनाने त्यांच्याशी बोलले.
सुन्दोपसुन्दयौः कर्म सर्वमेव शशंसिरे। यथा हृतं यथा चैव कृतं येन क्रमेण च
त्यांनी सुंद आणि उपसुंद यांच्या सर्व कृत्यांची, कसे घडले, कोणी केले आणि कोणत्या प्रकारे झाले, याची सविस्तर माहिती दिली.
न्यवेदयंस्ततः सर्वमखिलेन पितामहे। ततो देवगणाः सर्वे ते चैव परमर्षयः
मग त्यांनी सर्व काही पितामहाला सांगितले; आणि सर्व देवगण व श्रेष्ठ ऋषीही तसेच वर्तले.
तमेवार्थं पुरस्कृत्य पितामहमचोदयन्। ततः पितामहः श्रुत्वा सर्वेषां तद्वचस्तदा
ती गोष्ट पुढे करून त्यांनी पितामहाला विनंती केली; मग पितामहाने सर्वांचे बोलणे ऐकले.
मुहूर्तमिव संचिन्त्य कर्तव्यस्य च निश्चयम्। तयोर्वधं समुद्दिश्य विश्वकर्माणमाह्वयत्
थोडा वेळ विचार करून, काय करावे हे ठरवून, त्या दोघांच्या विनाशासाठी पितामहाने विश्वकर्म्याला बोलावले.
दृष्ट्वा च विश्वकर्माणं व्यादिदेश पितामहः। सृज्यतां प्रार्थनीयैका प्रमदेति महातपाः
विश्वकर्म्याला पाहून पितामहाने आज्ञा दिली: 'एक अद्भुत आणि मोहक स्त्री निर्माण कर.'
पितामहं नमस्कृत्य तद्वाक्यमभिनन्द्य च। निर्ममे योषितं दिव्यां चिन्तयित्वा पुनःपुनः
पितामहाला वंदन करून आणि त्यांचे बोलणे आनंदाने मान्य करून, विश्वकर्म्याने पुन्हा पुन्हा विचार करून एक दिव्य स्त्री निर्माण केली.
त्रिषु लोकेषु यत्किंचिद्भूतं स्थावरजङ्गमम्। समानयद्दर्शनीयं तत्तदत्र स विश्ववित्
तीनही लोकांतील सर्व स्थावर-जंगम प्राण्यांमध्ये जे काही सुंदर होते, ते विश्वकर्म्याने एकत्र करून तेथे आणले.
कोटिशश्चैव रत्नानि तस्या गात्रे न्यवेशत्। तां रत्नसङ्घातमयीमसृजद्देवरूपिणीम्
त्याने तिच्या अंगावर कोट्यवधी रत्ने बसवली; तिला रत्नांचा समूह असलेली, देवतेसारखी रूप दिले.
सा प्रयत्नेन महता निर्मिता विश्वकर्मणा। त्रिषु लोकेषु नारीणां रूपेणाप्रतिमाभवत्
विश्वकर्म्याने खूप मेहनतीने ती स्त्री घडवली; ती तीनही लोकांतील स्त्रियांमध्ये रूपाने अद्वितीय झाली.
न तस्याः सूक्ष्ममप्यस्ति यद्गात्रे रूपसंपदा। नियुक्ता यत्र वा दृष्टिर्न सज्जति निरीक्षताम्
तिच्या अंगावर सौंदर्याच्या दृष्टीने अगदी लहानशीही उणीव नव्हती; जिथे नजर गेली, तिथे पाहणाऱ्यांचे डोळे हटत नव्हते.
सा विग्रहवतीव श्रीः कामरूपा वपुष्मती। `पितामहमुपातिष्ठत्किं करोमीति चाब्रवीत्
ती साक्षात सौंदर्याची मूर्ती, इच्छेनुसार रूप धारण करणारी आणि तेजस्वी होती; ती पितामहाजवळ जाऊन म्हणाली, 'मी काय करू?'
प्रीतो भूत्वा स दृष्ट्वैव प्रीत्या चास्यै वरं ददौ। कान्तत्वं सर्वभूतानां साश्रियानुत्तमं वपुः
तिला पाहून पितामहा अत्यंत प्रसन्न झाला आणि आनंदाने तिला वर दिला: 'तू सर्व प्राण्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ सौंदर्य, आकर्षण आणि समृद्धी लाभशील.'
सा तेन वरदानेन कर्तुश्च क्रियया तदा।' जहार सर्वभूतानां चक्षूंषि च मनांसि च
त्या वेळच्या वरदानामुळे आणि सृष्टीकर्त्याच्या कृतीने तिने सर्व जीवांची डोळे आणि मनं हिरावून घेतली.
तिलंतिलं समानीय रत्नानां यद्विनिर्मिता। तिलोत्तमेति तत्तस्या नाम चक्रे पितामहः
सर्व रत्नांमधील अगदी सूक्ष्म कण गोळा करून, तिचे नाव पितामहाने 'तिलोत्तमा' असे ठेवले.