शणु मे विस्तरेणेममितिहासं पुरातनम्। भ्रातृभिः सहितः पार्थ यथा वृत्तं युधिष्ठिर
हे पार्था, मी तुला आणि तुझ्या भावांना हा प्राचीन इतिहास सविस्तर सांगतो, नीट ऐक.
महासुरस्यान्ववाये हिरण्यकशिपोः पुरा। निकुम्भो नाम दैत्येन्द्रस्तेजस्वी बलवानभूत्
महाबली हिरण्यकशिपूच्या वंशात एकदा तेजस्वी आणि बलाढ्य निकुंभ नावाचा दैत्यराजा झाला.
तस्य पुत्रौ महावीर्यौ जातौ भीमपराक्रमौ। सुन्दोपसुन्दौ दैत्येन्द्रौ दारुणौ क्रूरमानसौ
त्याला दोन पुत्र झाले—सुंदर आणि उपसुंदर—जे अत्यंत बलवान, भीषण पराक्रमी, दैत्यांचे स्वामी आणि क्रूर मनाचे होते.
तावेकनिश्चयौ दैत्यावेककार्यार्थसंमतौ। निरन्तरमवर्तेतां समदुःखसुखावुभौ
हे दोघे दैत्य एकाच हेतूने, एकमताने नेहमी वागत; सुखदुःखात दोघेही सारखेच सहभागी असत.
विनाऽन्योन्यं न भुञ्जाते विनाऽन्योन्यं न जल्पतः। अन्योन्यस्य प्रियकरावन्योन्यस्य प्रियंवदौ
एकमेकांशिवाय ते ना खात, ना बोलत; एकमेकांना प्रिय वाटेल असंच करत आणि गोड बोलत.
एकशीलसमाचारौ द्विधैवैकोऽभवत्कृतः। तौ विवृद्धौ महावीर्यौ कार्येष्वप्येकनिश्चयौ
स्वभाव आणि वर्तन एकसारखं, जणू दोन शरीरात एकच जीव; हे दोघे मोठे होत गेले आणि प्रत्येक कामात एकमताने वागत.
त्रैलोक्यविजयार्थाय समाधायैकनिश्चयम्। दीक्षां कृत्वा गतौ विन्ध्यं तावुग्रं तेपतुस्तपः
तीनही लोक जिंकायचा निश्चय करून, दोघांनी एकच ध्येय डोळ्यासमोर ठेवून दीक्षा घेतली आणि विंध्य पर्वतावर जाऊन कठोर तपस्या केली.
तौ तु दीर्घेण कालेन तपोयुक्तौ बभूवतुः। क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ जटावल्कलधारिणौ
ते दोघे दीर्घ काळ तप करत होते. उपासमारीने आणि तहानेने त्यांची अवस्था बिकट झाली होती. ते दोघे जटा आणि झाडाच्या सालाचे वस्त्र घालून राहू लागले.
मलोपचितसर्वाङ्गौ वायुभक्षौ बभूवतुः। आत्ममांसानि जुह्वान्तौ पादाङ्गुष्ठाग्रधिष्ठितौ। ऊर्ध्वबाहू चानिमिषौ दीर्घकालं धृतव्रतौ
त्यांच्या अंगावर मळ साचला होता, ते फक्त वाऱ्यावर जगू लागले होते. स्वतःचे मांस आहुती म्हणून देत, पायाच्या अंगठ्यांवर उभे राहून, हात वर करून आणि डोळे न झपकता, दोघेही दीर्घ काळ आपले व्रत पाळत राहिले.
तयोस्तपःप्रभावेण दीर्घकालं प्रतापितः। धूमं प्रमुमुचे विन्ध्यस्तद्भुतमिवाभवत्
त्यांच्या दीर्घ तपस्येच्या प्रभावामुळे विंध्य पर्वत अनेक दिवस तापला आणि त्यातून धूर निघू लागला. हे दृश्य फारच अद्भुत वाटत होते.
ततो देवा भयं जग्मुरुग्रं दृष्ट्वा तयोस्तपः। तपोविघातार्थमथो देवा विघ्नानि चक्रिरे
त्यांची कठोर तपस्या पाहून देवांना मोठा भयंकर भीती वाटू लागली. म्हणून त्यांच्या तपस्येत अडथळे आणण्यासाठी देवांनी अनेक विघ्ने निर्माण केली.
रत्नैः प्रलोभयामासुः स्त्रीभिश्चोभौ पुनःपुनः। न च तौ चक्रतुर्भङ्गं व्रतस्य सुमहाव्रतौ
देवांनी दोघांना वारंवार रत्ने आणि सुंदर स्त्रिया दाखवून मोह पाडायचा प्रयत्न केला. पण दोघेही आपल्या मोठ्या व्रतावर ठाम राहिले आणि त्यांनी आपला संकल्प मोडला नाही.
अथ मायां पुनर्देवास्तयोश्चक्रुर्महात्मनोः। भगिन्यो मातरो भार्यास्तयोश्चात्मजनस्तथा
मग देवांनी त्या दोन्ही महान आत्म्यांसाठी पुन्हा मायाजाळ निर्माण केलं—त्यांच्या बहिणी, मातां, पत्नी आणि अगदी स्वतःची मुलंही त्यांच्या समोर उभी केली.
प्रपात्यमाना विस्रस्ताः शूलहस्तेन रक्षसा। भ्रष्टाभरणकेशान्ता भ्रष्टाभरणवाससः
शूळ घेऊन आलेल्या राक्षसाने त्या सर्व स्त्रियांना ओढून नेलं आणि विखुरून टाकलं. त्यांचे दागिने आणि केस विस्कटले, वस्त्र आणि दागिने दोन्ही पडले.
अभिभाष्य ततः सर्वास्तौ त्राहीति विचुक्रुशुः। न च तौ चक्रतुर्भङ्गं व्रतस्य सुमहाव्रतौ
मग त्या सर्व स्त्रिया मोठ्याने ओरडू लागल्या, 'वाचवा आम्हाला!' पण दोघेही आपल्या मोठ्या व्रतावर ठाम राहिले आणि त्यांनी आपला संकल्प मोडला नाही.
यदा क्षोभं नोपयाति नार्तिमन्यतरस्तयोः। ततः स्त्रियस्ता भूतं च सर्वमन्तरधीयत
जेव्हा त्या दोघांपैकी कुणीही विचलित झाले नाहीत किंवा दुःखी झाले नाहीत, तेव्हा त्या सर्व स्त्रिया आणि इतर भुते तिथून पूर्णपणे नाहीशी झाली.
ततः पितामहः साक्षादभिगम्य महासुरौ। वरेण च्छ्दयामास क्वलोकहितः प्रभुः
मग स्वतः ब्रह्मदेव त्या दोन महान असुरांकडे आले आणि सर्व लोकांच्या भल्यासाठी त्यांना वर मागायला सांगितला.
ततः सुन्दोपसुन्दौ तौ भ्रातरौ दृढविक्रमौ। दृष्ट्वा पितामहं देवं तस्थतुः प्राञ्जली तदा
मग सुंदर आणि उपसुंदर हे दोन्ही धाडसी भाऊ, ब्रह्मदेवांना पाहून हात जोडून उभे राहिले.
ऊचतुश्च प्रभुं देवं ततस्तौ सहितौ तदा। आवयोस्तपसाऽनेन यदि प्रीतः पितामहः
मग दोघांनी एकत्र ब्रह्मदेवांना म्हणाले, 'आमच्या या तपस्येमुळे जर आपण आमच्यावर प्रसन्न असाल—'
मायाविदावस्त्रविदौ बलिनौ कामरूपिणौ। उभावप्यमरौ स्यावः प्रसन्नो यदि नौ प्रभुः
'आम्ही दोघे मायावी आणि अस्त्रविद्या जाणणारे, बलवान आणि इच्छेनुसार रूप बदलू शकणारे आहोत. प्रभो, आपण आमच्यावर प्रसन्न असाल तर आम्हा दोघांना अमरत्व मिळू द्या.'
ऋतेऽमरत्वं युवयोः सर्वमुक्तं भविष्यति। अन्यद्वृणीतं मृत्योश्च विधानममरैः सम्
'अमरत्व वगळता, तुम्हाला हवे ते सर्व मी देईन. दुसरा वर मागा, कारण अमरत्व तर अमरांनाही मिळत नाही.'
प्रभविष्याव इति यन्महदभ्युद्यतं तपः। युवयोर्हेतुनानेन नामरत्वं विधीयते
'तुम्ही मोठी तपस्या केली, कारण तुम्हाला सामर्थ्य मिळवायचं होतं. म्हणूनच तुम्हाला अमरत्व देणं शक्य नाही.'
त्रैलोक्यविजयार्थाय भवद्भ्यामास्थितं तपः। हेतुनाऽनेन दैत्येन्द्रौ न वां कामं करोम्यहम्
'तीनही लोक जिंकण्यासाठी तुम्ही तपस्या केली आहे. म्हणूनच, दैत्यराजांनो, मी तुमची इच्छा पूर्ण करू शकत नाही.'
सुन्दोपसुन्दावूचतुः। त्रिषु लोकेषु यद्भूतं किंचित्स्थावरजङ्गमम्। सर्वस्मान्नौ भयं न स्यादृतेऽन्योन्यं पितामह
सुंदर आणि उपसुंदर म्हणाले, 'तीनही लोकांमध्ये जे काही आहे, जड किंवा सजीव, त्यामधून आम्हाला कुणाचंही भय नसावं—फक्त एकमेकांशिवाय, हे ब्रह्मदेवा.'
यत्प्रार्थितं यथोक्तं च काममेतद्ददानि वाम्। मृत्योर्विधानमेतच्च यथावद्वा भविष्यति
तुम्ही जी इच्छा व्यक्त केलीत आणि जशी सांगितलीत, ती मी तुम्हाला पूर्ण करतो. आणि मृत्यूबद्दलची ही व्यवस्था जशी पाहिजे तशीच होईल.
ततः पितामहो दत्त्वा वरमेतत्तदा तयोः। निवर्त्य तपसस्तौ च ब्रह्मलोकं जगाम ह
तेव्हा पितामहांनी त्यांना हा वर दिला, त्यांचे तप थांबवले आणि मग ते ब्रह्मलोकात गेले.
लब्ध्वा वराणि दैत्येन्द्रावथ तौ भ्रातरावुभौ। अवध्यौ सर्वलोकस्य स्वमेव भवनं गतौ
वर मिळवून, ते दोन्ही दैत्यराज भाऊ, सगळ्या लोकांना अजेय झाले आणि आपल्या घरी परतले.
तौ तु लब्धवरौ दृष्ट्वा कृतकामौ मनस्विनौ। सर्वः सुहृञ्जनस्ताभ्यां प्रहर्षमुपजग्मिवान्
त्या दोघांना वर मिळालेले, इच्छा पूर्ण झालेल्या आणि ठाम मनाचे पाहून, त्यांचे सगळे मित्र आणि लोक आनंदित झाले.
ततस्तौ तु जटा भित्त्वा मौलिनौ संबभूवतुः। महार्हाभरणोपेतौ विरजोम्बरधारिणौ
मग त्यांनी आपल्या जटांचा गुंता सोडून मुकुट घातले, सुंदर दागिने आणि स्वच्छ वस्त्रे परिधान केली.
अकालकौमुदीं चैव चक्रतुः सार्वकालिकीम्। नित्यः प्रमुदितः सर्वस्तयोश्चैव सुहृञ्जनः
त्यांनी अमावस्येची रात्र नेहमीच्या उत्सवात बदलली; आणि त्यांच्या सगळ्या मित्रांना व लोकांना नेहमीच आनंद वाटू लागला.